DEĞİŞİM İÇİN İNANÇ: KADINA YÖNELİK ŞİDDETLE MÜCADELEDE ERKEK DİNİ LİDERLERİN KATILIMI PROJESİ

1. GİRİŞ

Kadına yönelik şiddet, günümüzde yalnızca bireyleri ve aileleri ilgilendiren bir sorun değil; insan haklarını, toplumsal eşitliği, ruh sağlığını ve toplumun genel refahını doğrudan etkileyen önemli bir sosyal sorundur. Fiziksel, psikolojik, ekonomik ve cinsel şiddet biçimleriyle ortaya çıkan bu sorun, kadınların yaşam kalitesini düşürmekte, özgürlüklerini sınırlandırmakta, aile ilişkilerini zedelemekte ve gelecek nesillerin psikolojik gelişimini olumsuz etkileyebilmektedir. Şiddetin önlenmesi, yalnızca şiddet olaylarına müdahale edilmesini değil, şiddeti ortaya çıkaran düşünce kalıplarının, toplumsal kabullerin ve davranış biçimlerinin değiştirilmesini de gerektirmektedir.

“Değişim İçin İnanç: Kadına Yönelik Şiddetle Mücadelede Erkek Dinî Liderlerin Katılımı Projesi”, kadına yönelik şiddetle mücadelede erkek dinî liderlerin bilgi, farkındalık ve toplumsal etki gücünü harekete geçirmeyi amaçlamaktadır. Projenin temel yaklaşımı, şiddetin önlenmesinde toplumun güven duyduğu ve farklı kesimleriyle iletişim kurabilen dinî liderlerin etkin bir rol üstlenmesini desteklemektir. Dinî liderler; aile, evlilik, ahlaki sorumluluk, insan ilişkileri ve toplumsal değerler hakkında yürüttükleri çalışmalar aracılığıyla bireylerin tutumlarını etkileyebilmekte, toplumda farkındalık oluşturabilmekte ve şiddetin kabul edilmesine yol açan yanlış düşüncelerin sorgulanmasına katkı sağlayabilmektedir.

Kadına yönelik şiddetin psikolojik boyutu, projenin temel çalışma alanlarından birini oluşturmaktadır. Şiddet davranışının arkasındaki güç ve kontrol anlayışı, kıskançlık, öfkenin şiddet yoluyla ifade edilmesi, empati eksikliği, toplumsal cinsiyet kalıpları ve şiddeti haklı gösteren düşünceler, konunun anlaşılması açısından önemlidir. Bunun yanında şiddete maruz kalan kadınların yaşayabileceği korku, kaygı, travma, güvensizlik, değersizlik duygusu ve sosyal izolasyon gibi psikolojik sonuçların da dikkate alınması gerekmektedir. Bu nedenle şiddetle mücadelede hem şiddet davranışını ortaya çıkaran ve sürdüren etkenlerin anlaşılması hem de şiddete maruz kalan kadınların güvenliğini ve iyilik hâlini destekleyen yaklaşımların geliştirilmesi önem taşımaktadır.

Proje kapsamında erkek dinî liderlerin kadına yönelik şiddetin psikolojik nedenleri ve sonuçları konusunda bilinçlendirilmesi, şiddetin erken belirtilerini tanıyabilmeleri ve karşılaştıkları durumlarda uygun bir iletişim yaklaşımı geliştirmeleri hedeflenmektedir. Özellikle empati, aktif dinleme, yargılamadan yaklaşma, kriz durumlarında doğru davranma ve ihtiyaç duyulduğunda profesyonel destek mekanizmalarına yönlendirme konularında eğitimlerin geliştirilmesi amaçlanmaktadır. Bu süreçte dinî rehberliğin psikolojik danışmanlık ve sosyal hizmetlerden farklı bir görev alanına sahip olduğu kabul edilmekte; dinî liderlerin ilgili uzmanlar ve kurumlarla iş birliği içerisinde hareket etmesi esas alınmaktadır.

Bu araştırma ve değerlendirme çalışmasının temel amacı, kadına yönelik şiddetle mücadelede erkek dinî liderlerin psikolojik farkındalık düzeylerini, bilgi ihtiyaçlarını ve eğitim gereksinimlerini incelemek; elde edilen bulgular doğrultusunda etkili ve uygulanabilir bir eğitim yaklaşımının geliştirilmesine katkı sağlamaktır. Araştırmada dinî liderlerin şiddete ilişkin algıları, mağdurlarla iletişim konusundaki yaklaşımları, toplumsal mesajlarının önleyici rolü ve profesyonel destek mekanizmaları hakkındaki bilgi düzeyleri değerlendirilecektir. Böylece eğitim faaliyetlerinin yalnızca teorik bilgi aktarımıyla sınırlı kalmaması, katılımcıların farkındalık ve iletişim becerilerinin geliştirilmesine de katkıda bulunması hedeflenmektedir.

Değişim İçin İnanç projesi, kadına yönelik şiddetin önlenmesinde psikolojik farkındalığı, toplumsal sorumluluğu ve dinî liderlerin katılımını bir araya getiren bir yaklaşımı benimsemektedir. Proje, erkek dinî liderlerin şiddete karşı açık ve tutarlı bir tutum geliştirmelerini, kadınların insan onurunu ve güvenliğini esas alan mesajlar vermelerini ve toplumda şiddetin kabul edilemez olduğuna ilişkin farkındalığın güçlendirilmesine katkıda bulunmalarını amaçlamaktadır. Bu doğrultuda hazırlanan araştırma ve eğitim çalışmasının, şiddetin önlenmesine yönelik yerel ve toplumsal çabaları desteklemesi ve daha güvenli, eşitlikçi ve saygıya dayalı ilişkilerin geliştirilmesine katkı sunması beklenmektedir.

1.1. Araştırmanın Konusu:

Bu araştırma, kadına yönelik şiddetle mücadelede erkek dinî liderlerin rolünü, toplumsal cinsiyet eşitliğine yönelik yaklaşımlarını ve şiddetin önlenmesine sağlayabilecekleri katkıları ele almaktadır.

1.2. Araştırmanın Amacı:

Araştırmanın amacı, erkek dinî liderlerin kadına yönelik şiddet konusundaki bilgi, tutum ve farkındalıklarını incelemek; şiddetin önlenmesinde etkili olabilecek eğitim ve bilinçlendirme çalışmalarına katkı sağlamaktır.

1.3. Araştırmanın Önemi:

Kadına yönelik şiddet, bireysel ve toplumsal boyutları olan önemli bir sorundur. Dinî liderlerin toplum üzerindeki etkisi dikkate alındığında, bu kişilerin şiddete karşı bilinçlenmesi ve çözüm süreçlerine katılması büyük önem taşımaktadır.

1.4. Araştırmanın Kapsamı:

Araştırma, proje kapsamında yer alan erkek dinî liderlerin ve ilgili kanaat önderlerinin kadına yönelik şiddet, toplumsal cinsiyet eşitliği, aile içi ilişkiler ve şiddetin önlenmesi konularındaki görüşlerini kapsamaktadır.

1.5. Araştırmanın Temel Soruları:

Araştırmada şu sorulara yanıt aranacaktır:

– Erkek dinî liderlerin kadına yönelik şiddet konusundaki bilgi ve farkındalık düzeyleri nasıldır?

– Şiddetin önlenmesinde dinî liderler nasıl bir rol üstlenebilir?

– Toplumsal cinsiyet eşitliği konusunda hangi görüş ve tutumlar öne çıkmaktadır?

– Eğitim ve bilinçlendirme faaliyetleri dinî liderlerin tutumlarını nasıl etkileyebilir?

1.6. Araştırmanın Yöntemi:

Araştırmada, katılımcıların bilgi, tutum ve deneyimlerini belirlemek amacıyla anket, görüşme ve eğitim öncesi-sonrası değerlendirme yöntemlerinden yararlanılması öngörülmektedir. Elde edilen veriler, uygun nitel ve nicel analiz yöntemleriyle değerlendirilecektir.

1.7. Temel Kavramlar:

– Kadına yönelik şiddet: Kadınlara fiziksel, psikolojik, cinsel veya ekonomik zarar veren ya da zarar verme riski taşıyan davranışlar.

– Toplumsal cinsiyet eşitliği: Kadın ve erkeklerin hak, fırsat ve sorumluluklar bakımından eşit olması.

– Erkek dinî lider: Dinî bilgi ve toplumsal etkisi aracılığıyla bireylere ve topluma rehberlik eden erkek din görevlisi.

– Kanaat önderi: Toplumun düşünce ve davranışlarını etkileyebilen kişi.

– Farkındalık: Bir konuya ilişkin bilgi, duyarlılık ve bilinç düzeyi.

– Şiddetin önlenmesi: Şiddetin ortaya çıkmasını engellemeye ve mevcut şiddet riskini azaltmaya yönelik çalışmalar.

• KADINA YÖNELİK ŞİDDETİN PSİKOLOJİK ÇERÇEVESİ

2.1. Şiddetin Psikolojik Açıdan Tanımı:

Şiddet, bir kişiye fiziksel, cinsel, psikolojik veya ekonomik zarar veren ya da onun özgürlüğünü ve güvenliğini tehdit eden davranışlardır. Psikolojik açıdan şiddet yalnızca vurma veya yaralama değildir; aşağılama, tehdit etme, korkutma, sürekli eleştirme, sosyal çevreden uzaklaştırma ve ekonomik kaynakları kontrol etme de şiddet kapsamına girebilir.

Türkiye örneği: Bir erkeğin eşine sürekli hakaret etmesi, telefonunu denetlemesi, ailesiyle görüşmesini engellemesi ve parasını kontrol etmesi, fiziksel saldırı olmasa da psikolojik ve ekonomik şiddet oluşturabilir.

Dünya örneği: Birçok ülkede aile içi şiddetle mücadele programları, yalnızca fiziksel saldırıya değil, tehdit, takip, zorlayıcı kontrol ve psikolojik baskıya da odaklanmaktadır.

Proje açısından çıkarım: Dinî liderlerin ve kanaat önderlerinin şiddeti yalnızca fiziksel yaralanma olarak görmemesi, psikolojik ve ekonomik şiddetin de tanınmasına katkı sağlayabilir.

2.2. Şiddet Davranışının Psikolojik Dinamikleri:

Şiddet davranışı tek bir nedene bağlı değildir. Kişinin çocukluk deneyimleri, aile içindeki ilişkileri, toplumsal cinsiyet anlayışı, stresle başa çıkma biçimi, güç ve kontrol isteği ve çevresinden öğrendiği davranışlar bir araya gelerek şiddet riskini artırabilir. Ancak bu etkenlerin hiçbiri şiddetin kaçınılmaz olduğu anlamına gelmez.

Türkiye örneği: Evlilikte erkeğin her konuda son sözü söylemesi gerektiğini düşünen bir kişi, eşinin farklı bir karar almasını kendisine karşı gelme olarak yorumlayabilir. Bu düşünce, tehdit veya baskıya dönüşebilir.

Dünya örneği: Farklı ülkelerde yürütülen aile içi şiddeti önleme programları; bireysel davranışların yanı sıra toplumsal cinsiyet normlarını, ilişki içindeki güç dengesini ve şiddeti destekleyen sosyal çevreyi de ele almaktadır.

Proje açısından çıkarım: Şiddeti önlemek için yalnızca öfke kontrolü eğitimi yeterli olmayabilir. Eşitlik, empati, sorumluluk ve çatışma çözme becerileri de geliştirilmelidir.

2.3. Güç ve Kontrol İhtiyacı:

Şiddetin önemli psikolojik boyutlarından biri, kişinin karşısındaki insanın kararlarını ve davranışlarını kontrol etme isteğidir. Fail, kendi isteğinin yerine getirilmesini bir hak olarak görebilir ve karşı tarafın bağımsızlığını tehdit olarak algılayabilir.

Türkiye örneği: Eşinin çalışmasına izin vermemek, giyimine karar vermek, arkadaşlarıyla görüşmesini yasaklamak veya evden çıkmasını engellemek, kontrol davranışlarına örnektir. Bu davranışlar, kişinin özgürlüğünü kısıtlar.

Dünya örneği: Birleşik Krallık ve diğer bazı ülkelerde aile içi şiddetle mücadele kapsamında zorlayıcı kontrol (coercive control) kavramı kullanılmaktadır. Bu kavram, tek bir olaydan ziyade kişinin yaşamını sistematik biçimde denetleyen davranış örüntülerini ifade eder.

Proje açısından çıkarım: Dinî liderler, aile içindeki sorumlulukların bir kişiye diğerini yönetme veya baskı altında tutma hakkı vermediğini vurgulamalıdır. Sağlıklı ilişkiler karşılıklı saygıya dayanır.

2.4. Öfke, Dürtü ve Davranış Kontrolü:

Öfke, haksızlık veya engellenme karşısında ortaya çıkabilen doğal bir duygudur. Ancak öfkelenmek ile şiddet uygulamak aynı şey değildir. Kişinin dürtülerini kontrol edememesi, sorunları konuşarak çözme becerisinin zayıf olması ve saldırganlığı bir çözüm yolu olarak görmesi şiddet riskini artırabilir. Bununla birlikte, öfke kontrolü sorunu her şiddet davranışının açıklaması değildir.

Türkiye örneği: Bir aile tartışmasında eşinin sözünü kabul etmeyen kişinin bağırması, eşya fırlatması veya tehdit etmesi, öfkenin zarar verici davranışlara dönüşmesine örnektir.

Dünya örneği: Şiddeti önleme programlarında kişilere öfke yükseldiğinde tartışmaya ara verme, sakinleşme, karşı tarafı dinleme ve şiddet içermeyen çözüm yolları geliştirme becerileri kazandırılabilir.

Proje açısından çıkarım: Erkek dinî liderlere öfke ile şiddet arasındaki fark anlatılmalı; öfkenin hiçbir koşulda tehdit veya saldırı için mazeret oluşturmadığı vurgulanmalıdır.

2.5. Kıskançlık ve Sahiplenme:

Kıskançlık, kişinin ilişkisini kaybetme korkusuyla yaşayabileceği bir duygudur. Ancak bu duygu, karşı tarafın yaşamını denetleme hakkı vermez. Kıskançlığın sürekli sorgulama, takip etme, tehdit etme veya sosyal ilişkileri engelleme davranışlarına dönüşmesi şiddet riskini artırabilir.

Türkiye örneği: Eşinin telefonunu izinsiz kontrol eden, giyimine karışan veya iş arkadaşlarıyla konuşmasını yasaklayan bir kişinin davranışları, sevgi ya da koruma değil, kontrol etme çabasıdır.

Dünya örneği: Birleşik Krallık’ın aile içi şiddet rehberlerinde eşin telefonunu ve sosyal medya hesaplarını denetleme, sürekli nerede olduğunu sorgulama ve arkadaşlarından uzaklaştırma gibi davranışlar kontrol ve istismar örnekleri arasında ele alınmaktadır.

Proje açısından çıkarım: “Kıskanıyorsa seviyordur” düşüncesi sorgulanmalıdır. Sağlıklı sevgi; güven, karşılıklı rıza, kişisel alan ve özgürlüğe saygı üzerine kuruludur.

2.6. Güvensizlik ve Bağımlılık:

Kişinin kendine güvenmemesi, terk edilme korkusu veya duygusal bağımlılık yaşaması, bazı ilişkilerde aşırı kontrol davranışlarına eşlik edebilir. Kişi, partnerinin bağımsız kararlarını kendisinden uzaklaşma işareti olarak yorumlayabilir. Ancak güvensizlik yaşayan herkes şiddet uygulamaz; şiddet uygulamak kişinin sorumluluğundadır.

Türkiye örneği: Eşinin kendisinden ayrılabileceğinden korkan bir kişinin, eşini ailesinden uzaklaştırması, ekonomik bağımsızlığını engellemesi veya ayrılmak isterse zarar vermekle tehdit etmesi bu duruma örnek olabilir.

Dünya örneği: Uluslararası araştırmalarda duygusal güvensizlik, ilişki çatışmaları ve ekonomik stres, partner şiddetiyle ilişkili risk etkenleri arasında sayılmaktadır. Bunlar tek başına doğrudan neden olarak değerlendirilmemelidir.

Proje açısından çıkarım: Erkeklere, ilişkilerde güvenin baskıyla değil, dürüst iletişim ve karşılıklı saygıyla geliştiği anlatılmalıdır. Ayrılık veya anlaşmazlık durumlarında şiddete başvurmadan hareket etmek temel bir sorumluluktur.

2.7. Düşünce, Duygu ve Davranış İlişkisi:

İnsanların bir olay karşısında nasıl düşündükleri, hissettiklerini ve nasıl davranacaklarını etkileyebilir. Aynı anlaşmazlık, farklı kişiler tarafından farklı şekillerde yorumlanabilir. Bir kişi anlaşmazlığı tehdit olarak algılayıp saldırganlaşabilirken başka biri konuşmayı veya uzlaşmayı seçebilir.

Türkiye örneği:

– Olay: Eşi bir konuda kendisiyle aynı fikirde değildir.

– Düşünce: “Bana karşı çıkıyorsa bana saygı duymuyor.”

– Duygu: Öfke ve aşağılanma hissi.

– Davranış: Bağırma veya tehdit etme.

Şiddet içermeyen alternatifte kişi, “Farklı düşünmemiz birbirimize saygı duymadığımız anlamına gelmez” diye düşünebilir ve sorunu konuşarak çözmeye çalışabilir.

Dünya örneği: Bilişsel davranışçı yaklaşımlardan yararlanan bazı eğitimlerde kişilerin olayları yorumlama biçimleri, duygu düzenleme becerileri ve davranış seçimleri üzerinde çalışılır. Bu yaklaşım, şiddeti mazur göstermek için değil, zararlı davranışları değiştirmek için kullanılabilir.

Proje açısından çıkarım: Eğitimlerde örnek olaylar canlandırılabilir. Katılımcılardan olay, düşünce, duygu ve davranışı ayrı ayrı belirlemeleri ve şiddet içermeyen alternatifler geliştirmeleri istenebilir.

2.8. Şiddeti Normalleştiren Düşünce Biçimleri:

Şiddetin normalleştirilmesi, zarar veren davranışların haklı, gerekli veya kabul edilebilir görülmesidir. “Erkektir, yapar”, “Aile meselesi dışarıya anlatılmaz”, “Kadın eşine itaat etmelidir” veya “Bazen terbiye etmek gerekir” gibi ifadeler, şiddeti görünmez hâle getirebilir ve mağdurun yardım aramasını zorlaştırabilir.

Türkiye örneği: Bir kadının maruz kaldığı şiddeti anlatması üzerine çevresindekilerin “Yuvanı bozma, sabret” diyerek şiddeti görmezden gelmesini düşünelim. Bu yaklaşım, kadının güvenliğini ve yaşadıklarının ciddiyetini ikinci plana atabilir.

Dünya örneği: Dünya Sağlık Örgütü, erkeklerin üstünlüğünü destekleyen ve şiddeti haklı gösteren toplumsal normları, kadına yönelik şiddetle ilişkili önemli etkenler arasında değerlendirmektedir.

Proje açısından çıkarım: Dinî liderler, geleneksel kabuller ile şiddetin meşrulaştırılmasını birbirinden ayırmalıdır. Hiçbir kültürel veya dinî yorum, şiddeti mazur göstermek ya da mağdurun yardım almasını engellemek için kullanılmamalıdır.

2.9. Öğrenilmiş Şiddet Davranışı:

Şiddet, bazı kişiler tarafından çocuklukta gözlem yoluyla veya çevreden öğrenilebilir. Çocuk, sorunların bağırarak, korkutarak ya da fiziksel güç kullanarak çözüldüğünü görürse bu davranışları ileride model alabilir. Ancak şiddete tanık olan her çocuk şiddet uygulayan bir yetişkine dönüşmez; destekleyici ilişkiler ve eğitim koruyucu rol oynayabilir.

Türkiye örneği: Çocukken babasının annesine bağırdığını veya vurduğunu gören bir çocuk, bu davranışları zamanla aile yaşamının normal bir parçası sanabilir. Yetişkin olduğunda aynı davranışları tekrar etme riski bulunabilir.

Dünya örneği: Uluslararası araştırmalar, çocuklukta aile içi şiddete tanık olmayı ve çocukluk döneminde kötü muamele görmeyi, ileride partner şiddetiyle ilişkili risk etkenleri arasında göstermektedir.

Proje açısından çıkarım: Çocuklara ve gençlere empati, eşitlik, duygu yönetimi ve şiddetsiz iletişim becerileri kazandırılmalıdır. Ebeveynlere de çocukların yanında şiddet içeren davranışlardan kaçınmanın önemi anlatılmalıdır.

2.10. Şiddetin Kuşaktan Kuşağa Aktarılması

Şiddetin kuşaklar arasında aktarılması, bir ailede görülen şiddet örüntülerinin çocukların deneyimleri, gözlemleri ve öğrendikleri ilişki modelleri yoluyla sonraki kuşaklarda tekrar ortaya çıkabilmesi anlamına gelir. Bu aktarım kaçınılmaz değildir; eğitim, güvenli aile ortamı, sosyal destek ve erken müdahale döngünün kırılmasına yardımcı olabilir.

Türkiye örneği: Bir ailede erkek çocuklarına “Evin içinde son söz her zaman erkeğindir” deniliyor ve anlaşmazlıklar şiddetle çözülüyorsa, çocuk bu anlayışı kendi yetişkin ilişkilerine taşıyabilir. Buna karşılık, ailede eşitlik ve saygı esas alındığında farklı bir ilişki modeli öğrenilebilir.

Dünya örneği: Dünya Sağlık Örgütü, aile içi şiddete tanık olan çocukların duygusal ve davranışsal sorunlar yaşayabileceğini ve bu deneyimlerin ileride şiddet uygulama ya da şiddete maruz kalmayla ilişkili olabileceğini belirtmektedir. Bu durum, her çocuğun aynı sonucu yaşayacağı anlamına gelmez.

Proje açısından çıkarım: Şiddetle mücadele yalnızca mevcut olaylara müdahale etmekle sınırlı kalmamalıdır. Ailelere, okullara, dinî kurumlara ve toplumsal liderlere yönelik önleyici çalışmalar yürütülmelidir. Çocuklara şiddetsiz ilişki modelleri sunmak, uzun vadeli toplumsal değişimin önemli bir parçasıdır.

Genel Değerlendirme:

Bu on başlığın ortak sonucu, kadına yönelik şiddetin tek bir psikolojik nedene indirgenemeyeceğidir. Bireysel özellikler, aile deneyimleri, toplumsal kabuller ve güç ilişkileri birlikte değerlendirilmelidir. Dünya Sağlık Örgütü de şiddetin önlenmesinde bireysel, ilişkisel, toplumsal ve kurumsal düzeylerde çalışmanın önemini vurgulamaktadır.

TEKMED projesi kapsamında erkek dinî liderlerin katkısı özellikle üç alanda önemlidir:

1. Farkındalık: Psikolojik, fiziksel, cinsel ve ekonomik şiddetin tanınması.

2. Önleme: Şiddeti haklı gösteren düşüncelerin sorgulanması; eşitlik, saygı ve şiddetsiz iletişimin desteklenmesi.

3. Yönlendirme: Şiddete maruz kalan kişilerin güvenliğini öncelemek, onları suçlamamak ve gerektiğinde uzman destek ve resmî yardım mekanizmalarına yönlendirmek.

Bu açıklamalar, proje raporunun kuramsal çerçevesinde kullanılabilecek genel bilgilendirme metnidir. Türkiye’ye ilişkin örnekler açıklayıcı senaryolardır; belirli bir araştırmadan elde edilmiş vaka veya istatistik olarak sunulmamalıdır.

• AİLE İÇİ ŞİDDETİN PSİKOLOJİSİ

Aile İçi Şiddetin Psikolojik Dinamikleri: Türkiye Açısından Değerlendirme

Bu bölüm, “Değişim İçin İnanç: Kadına Yönelik Şiddetle Mücadelede Erkek Dinî Liderlerin Katılımı Projesi” kapsamında hazırlanmıştır. Türkiye’de aile içi şiddetin ortaya çıkışını, sürdürülmesini, mağdur üzerindeki etkilerini ve çocukların psikolojik gelişimine yansımalarını ele almaktadır.

Aile içi şiddet yalnızca eşler arasında yaşanan fiziksel saldırılardan ibaret değildir. Hakaret, aşağılama, tehdit, ekonomik özgürlüğü kısıtlama, sosyal çevreden uzaklaştırma ve sürekli denetim altında tutma da şiddetin farklı biçimleridir. Bu davranışları anlamak, şiddeti mazur görmek anlamına gelmez; amaç, şiddetin nasıl sürdüğünü belirlemek ve önlenmesine katkı sağlamaktır.

3.1. Aile İçi Şiddetin Psikolojik Dinamikleri:

Türkiye’de aile içi şiddetin psikolojik boyutları değerlendirilirken aile içindeki güç ilişkileri, toplumsal cinsiyet rolleri, çocukluk deneyimleri, iletişim biçimleri ve şiddeti normalleştiren düşünceler birlikte ele alınmalıdır.

Bazı ailelerde erkeğin evin bütün kararlarını vermesi gerektiği, kadının ise itiraz etmemesi gerektiği düşüncesi görülebilir. Bu anlayış, eşit ve karşılıklı karar alma yerine baskıcı ilişkilerin oluşmasına zemin hazırlayabilir. Ancak geleneksel aile yapısı veya kültürel değerler tek başına şiddetin nedeni olarak gösterilemez.

Türkiye’den örnek: Bir kadın çalışmak veya eğitimine devam etmek istediğinde eşinin bunu yasaklaması, sürekli hakaret etmesi ya da ailesini araya sokarak baskı kurması, aile içindeki güç ve kontrol sorununun göstergesi olabilir.

Psikolojik sonuç: Mağdur kendisini değersiz, çaresiz veya sürekli suçlu hissedebilir. Zamanla kendi kararlarına güvenmekte zorlanabilir ve yardım istemekten çekinebilir.

Proje açısından çıkarım: Erkek dinî liderler, aile içindeki sorumlulukların bir kişiye diğerini yönetme hakkı vermediğini; aile ilişkilerinin karşılıklı saygı, güven ve adalet temelinde kurulması gerektiğini vurgulayabilir.

3.2. Şiddet Döngüsü:

Şiddet döngüsü, bazı şiddet içeren ilişkilerde gerilimin yükselmesi, şiddet olayının yaşanması ve ardından özür veya barışma girişimlerinin görülmesiyle açıklanan bir örüntüdür. Ancak her ailede aynı sırayla ilerlemez. Bazı ilişkilerde şiddet giderek sıklaşabilir ve barışma dönemi hiç yaşanmayabilir.

Türkiye’den örnek: Bir erkek eşine şiddet uyguladıktan sonra özür dileyebilir, bir daha olmayacağına söz verebilir ve ailesinden destek isteyebilir. Bir süre sonra benzer davranışların tekrar etmesi mümkündür.

Psikolojik sonuç: Mağdur, şiddetin sona ereceğine ilişkin umut ile yeniden zarar görme korkusu arasında kalabilir. Çevresindekilerin “Özür dilemiş, bir daha yapmaz” yaklaşımı da sorunun ciddiyetini azaltabilir.

Proje açısından çıkarım: Özür dilemek tek başına değişimin kanıtı değildir. Esas olan şiddetin sona ermesi, sorumluluğun kabul edilmesi ve davranışların kalıcı biçimde değişmesidir. Mağdurun güvenliği her durumda önceliklidir.

3.3. Şiddet Öncesi Gerilim Dönemi:

Bazı ilişkilerde şiddet olayından önce tartışmalar, suçlamalar, hakaretler, kıskançlık, tehditler veya aşırı denetim artabilir. Mağdur, yeni bir olay çıkmasını önlemek için davranışlarını sürekli kontrol etmeye başlayabilir.

Türkiye’den örnek: Bir kadın, eşinin öfkelenmesinden korktuğu için evdeki işleri eksiksiz yapmaya, telefonuna hemen cevap vermeye veya düşüncelerini ifade etmemeye çalışabilir. Evde herkesin ruh hâlini takip etmesi, sürekli bir gerginlik ortamına işaret edebilir.

Psikolojik sonuç: Sürekli tetikte olma, uyku sorunları, kaygı, dikkat dağınıklığı ve yoğun stres gelişebilir.

Proje açısından çıkarım: Şiddetin önlenmesi için yalnızca fiziksel saldırı gerçekleştikten sonra harekete geçilmemelidir. Tehdit, korkutma ve sistematik baskı da ciddiye alınmalıdır.

3.4. Şiddet Olayı:

Şiddet olayı, gerilimin hakaret, tehdit, fiziksel saldırı, cinsel zorlama veya başka bir şiddet davranışına dönüşmesiyle ortaya çıkabilir. Şiddet yalnızca fiziksel yaralanma oluşturmaz; kişinin güvenlik duygusunu, özsaygısını ve karar verme becerisini de zedeleyebilir. Türkiye Adalet Bakanlığının bilgilendirme kaynakları, psikolojik ve ekonomik baskının da şiddet kapsamında olduğunu belirtmektedir.

Türkiye’den örnek: Bir tartışma sırasında erkeğin eşine vurması, eşya kırarak korkutması veya zorla cinsel ilişkiye yönelmesi şiddet olayıdır. “Sinirliydim”, “Beni dinlemedi” veya “Beni tahrik etti” gibi ifadeler, uygulanan şiddeti haklı çıkarmaz.

Psikolojik sonuç: Mağdurda korku, şaşkınlık, utanç, çaresizlik ve yoğun kaygı oluşabilir. Bazı kişiler olay sırasında kendilerini korumak için sessiz kalabilir veya karşılık veremeyebilir. Bu tepkiler, şiddete rıza gösterildiği anlamına gelmez.

Proje açısından çıkarım: Şiddet olayında öncelik tarafları barıştırmak değil, mağdurun ve çocukların güvenliğini sağlamaktır. Acil tehlike varsa 112’ye başvurulmalı; koruma ve destek için ilgili resmî kurumlarla iletişim kurulmalıdır.

3.5. Pişmanlık ve Barışma Dönemi:

Şiddet olayından sonra fail özür dileyebilir, hediye alabilir, değişeceğini söyleyebilir veya davranışının sorumluluğunu stres, alkol ya da eşinin tutumuna bağlayabilir. Bazı ilişkilerde bu dönem geçici bir sakinlik yaratır ve mağdurun değişim umudunu güçlendirir.

Türkiye’den örnek: Bir erkek eşine şiddet uyguladıktan sonra “Bir daha olmayacak, çocuklar için devam edelim” diyebilir. Ancak daha sonra benzer davranışlar tekrarlanabilir.

Psikolojik sonuç: Mağdur sevgi, bağlılık, ekonomik koşullar, çocukların geleceği ve yeniden şiddet görme korkusu arasında karar vermekte zorlanabilir. Bu nedenle şiddet içeren ilişkiden ayrılmaması, yaşadıklarının önemsiz olduğu anlamına gelmez.

Proje açısından çıkarım: Gerçek değişim yalnızca özür dilemekle ölçülmez. Failin şiddeti kabul etmesi, mazeret üretmeyi bırakması, sorumluluk alması ve davranışlarını kalıcı biçimde değiştirmesi gerekir. Mağdur, barışmaya veya ilişkiyi sürdürmeye zorlanmamalıdır.

3.6. Kontrol ve Manipülasyon:

Manipülasyon, kişinin karşısındakinin düşüncelerini, duygularını veya kararlarını kendi çıkarı doğrultusunda etkilemeye çalışmasıdır. Aile içi şiddette bu davranışlar suçluluk hissettirme, gerçekleri inkâr etme, tehdit, aşağılama veya mağdurun yaşadıklarını küçümseme biçiminde görülebilir.

Türkiye’den örnek: Bir erkeğin eşine “Sen beni kızdırdığın için böyle oldu”, “Kimse sana inanmaz” veya “Ayrılırsan çocuklarını göremezsin” demesi, sorumluluğu mağdura yükleyen ve onu korkutan davranışlara örnektir.

Psikolojik sonuç: Mağdur kendi hafızasından ve kararlarından şüphe edebilir, yaşadığı olayları sorgulayabilir ve kendisini suçlamaya başlayabilir.

Proje açısından çıkarım: Dinî liderler, aile içindeki anlaşmazlıklarda şiddete maruz kalan kişiyi suçlayan ifadelerden kaçınmalı; failin davranışlarının sorumluluğunu mağdura yüklememelidir.

3.7. İzolasyon:

İzolasyon, kişinin ailesi, arkadaşları, komşuları veya diğer destek kaynaklarıyla ilişkilerinin kısıtlanmasıdır. Şiddet uygulayan kişi, mağdurun başkalarından yardım almasını önlemek için sosyal çevresini denetleyebilir.

Türkiye’den örnek: Bir kadının annesiyle görüşmesinin engellenmesi, komşularıyla konuştuğu için suçlanması, telefonunun kontrol edilmesi veya tek başına dışarı çıkmasına izin verilmemesi izolasyon örnekleridir.

Psikolojik sonuç: Yalnızlık, kaygı, özgüven kaybı ve çaresizlik duygusu artabilir. Mağdurun yardım alabileceği kişiler azaldıkça şiddetten korunmak için seçenekleri de sınırlanabilir.

Proje açısından çıkarım: Mahalle, okul, sağlık kuruluşları ve dinî kurumlar güvenli destek ağlarının oluşmasına katkı sağlayabilir. Ancak yardım sunarken mağdurun mahremiyetine ve güvenliğine dikkat edilmeli, izni olmadan faille yüzleştirme yapılmamalıdır.

3.8. Ekonomik Kontrolün Psikolojik Boyutu:

Ekonomik şiddet, kişinin para, gelir, çalışma, eğitim veya temel ihtiyaçlara erişiminin kontrol edilmesiyle ortaya çıkabilir. Ekonomik kontrol, mağdurun kendi hayatına ilişkin kararlar almasını zorlaştırabilir ve şiddet içeren ilişkiden uzaklaşma imkânını azaltabilir.

Türkiye’den örnek: Bir kadının çalışmasına izin verilmemesi, kazandığı paranın elinden alınması, temel ihtiyaçları için para verilmemesi veya aile bütçesi hakkında bilgi edinmesinin engellenmesi ekonomik kontrol örnekleridir.

Psikolojik sonuç: Kişi kendisini bağımlı ve çaresiz hissedebilir; çocuklarının ihtiyaçlarını karşılayamayacağı endişesiyle yardım istemekten kaçınabilir.

Proje açısından çıkarım: Kadının ekonomik bağımsızlığı, mesleki becerileri ve sosyal desteklere erişimi güçlendirilmelidir. Ekonomik zorluklar şiddetin gerekçesi değildir; ekonomik destek de tek başına şiddetin sona ermesini garanti etmez.

3.9. Tehdit ve Korkutma:

Tehdit ve korkutma, kişinin davranışlarını korku yoluyla yönlendirmeyi amaçlayan şiddet biçimleridir. Tehditler doğrudan zarar verme, çocukları alma, evi terk etmeye zorlanma, özel bilgileri açıklama veya kendine zarar verme tehdidi biçiminde görülebilir.

Türkiye’den örnek: Bir erkeğin eşine “Ayrılırsan sana zarar veririm”, “Ailene rezil ederim” veya “Çocukları bir daha göremezsin” demesi, mağdurun kararlarını korku altında vermesine neden olabilir.

Psikolojik sonuç: Sürekli korku, uyku sorunları, panik, dikkat dağınıklığı ve geleceğe ilişkin umutsuzluk gelişebilir. Tehditlerin ciddiyeti, yalnızca failin daha önce fiziksel şiddet uygulayıp uygulamadığına göre değerlendirilmemelidir.

Proje açısından çıkarım: Tehditler küçümsenmemeli ve yalnızca aile içi bir tartışma olarak görülmemelidir. Acil tehlikede 112, sosyal destek ve yönlendirme için ALO 183, ayrıca Şiddet Önleme ve İzleme Merkezleri (ŞÖNİM) gibi mekanizmalar hakkında bilgi verilmelidir.

3.10. Şiddet Ortamında Yaşayan Çocukların Psikolojisi:

Çocuklar yalnızca doğrudan şiddete maruz kaldıklarında değil, anne ve babaları arasındaki şiddete tanık olduklarında da olumsuz etkilenebilir. Çocuğun başka bir odada bulunması veya olay sırasında sessiz kalması, yaşananlardan etkilenmediğini göstermez.

Türkiye’den örnek: Evde annesine bağırıldığını, tehdit edildiğini veya dövüldüğünü gören bir çocuk, okulda içine kapanabilir, derslerine odaklanmakta zorlanabilir, sık sık öfkelenebilir veya anne babasının ayrılmasından kendisini sorumlu tutabilir.

Olası psikolojik etkiler:

– Korku, kaygı, üzüntü ve güvensizlik.

– Uyku bozuklukları, kâbuslar ve dikkat sorunları.

– Okul başarısında düşüş ve sosyal ilişkilerde güçlük.

– Kendini suçlama ve değersizlik hissi.

– Bazı çocuklarda saldırgan davranışlar veya içe kapanma.

Bu etkiler her çocukta aynı şekilde görülmez. Güvenli bir yetişkinin desteği ve gerektiğinde uzman yardımı, çocuğun iyileşme sürecini destekleyebilir. Türkiye’deki kamu kurumlarının bilgilendirmeleri de aile içi şiddete tanık olan çocuklarda korku, suçluluk ve davranış sorunlarının görülebileceğini vurgulamaktadır.

Proje açısından çıkarım: Çocuklardan anne babaları arasında arabuluculuk yapmaları, taraf tutmaları veya bir ebeveyni korumaları istenmemelidir. Çocuğa şiddetin onun suçu olmadığı açıkça anlatılmalı ve güvenliği sağlanmalıdır. Gerektiğinde çocuk ruh sağlığı uzmanlarından ve sosyal hizmet birimlerinden destek alınmalıdır.

• CİNSEL ŞİDDETİN PSİKOLOJİK BOYUTU

Bu bölüm, “Değişim İçin İnanç: Kadına Yönelik Şiddetle Mücadelede Erkek Dinî Liderlerin Katılımı Projesi” kapsamında cinsel şiddetin psikolojik boyutlarını, mağdurlar üzerindeki etkilerini ve çocuklar ile gençlerin korunmasının önemini açıklamak amacıyla hazırlanmıştır.

Cinsel şiddet yalnızca fiziksel güç kullanılarak gerçekleştirilen eylemlerden ibaret değildir. Kişinin rızası dışında cinsel davranışlara zorlanması, cinsel amaçlı tehditlere maruz bırakılması ve cinsel içerikli baskı altında tutulması da bu kapsamda değerlendirilir. Cinsel şiddetin sorumluluğu, şiddeti uygulayan kişiye aittir; mağdurun giyimi, davranışları, ilişkisi veya olay sırasında verdiği tepkiler şiddeti haklı çıkarmaz.

4.1. Cinsel Şiddet ve Psikolojik Sonuçları:

Cinsel şiddet, kişinin bedensel bütünlüğünü, özgürlüğünü ve psikolojik güvenliğini ihlal eden davranışlardır. Evlilik veya romantik ilişki içinde bulunmak, kişinin diğer tarafın her türlü cinsel davranışına rıza gösterdiği anlamına gelmez.

Cinsel şiddet yaşayan kişilerde korku, kaygı, utanç, öfke, çaresizlik, uyku sorunları ve depresif belirtiler görülebilir. Bazı kişiler günlük yaşamlarını sürdürmekte, insanlarla iletişim kurmakta veya kendilerini güvende hissetmekte zorlanabilir. Bu etkiler kişiden kişiye değişir.

Türkiye açısından örnek: Eşinin istemediği cinsel davranışlara zorlanan bir kadın, aile baskısı veya çevresinin kendisini suçlayacağı korkusuyla yaşadıklarını kimseye anlatamayabilir. Bu durum, yardım almasını geciktirebilir ve yalnızlık duygusunu artırabilir.

Proje açısından çıkarım: Cinsel şiddet, evlilik içinde de kişinin rızası ve bedensel bütünlüğü açısından ele alınmalıdır. Mağdurlar yargılanmadan dinlenmeli ve ihtiyaçlarına uygun profesyonel desteğe yönlendirilmelidir.

4.2. Rıza kavramının Psikolojik Boyutu:

Rıza, kişinin bir davranışı özgür iradesiyle kabul etmesidir. Sağlıklı rıza; baskı, tehdit, korkutma veya zorlamadan uzak olmalıdır. Sessiz kalmak, korkudan karşı koyamamak ya da daha önce bir ilişki yaşamış olmak kendiliğinden rıza anlamına gelmez.

Rıza belirli bir davranış için verilir ve kişi fikrini değiştirebilir. Bir davranışa daha önce izin verilmiş olması, sonraki bütün davranışlara da izin verildiği anlamına gelmez.

Türkiye açısından örnek: Eşinin öfkelenmesinden veya kendisine zarar vermesinden korktuğu için istemediği bir cinsel davranışı kabul eden kişi, özgürce karar verme imkânından yoksun bırakılmış olabilir.

Psikolojik boyut: Korku altındaki kişi kendisini korumaya odaklanabilir; itiraz etmek veya ortamdan uzaklaşmak yerine sessiz kalabilir. Bu tepki, rızanın varlığı şeklinde yorumlanmamalıdır.

Proje açısından çıkarım: Eğitimlerde rıza, karşılıklı saygı ve bedensel özerklik kavramları açık biçimde ele alınmalıdır. Evlilik, kişinin bedeni üzerinde sınırsız hak sahibi olmak anlamına gelmez.

4.3. Cinsel Baskı ve Zorlayıcı Davranışlar:

Cinsel baskı, kişinin istemediği cinsel davranışları kabul etmesi için tehdit, suçluluk hissettirme, ısrar, ekonomik baskı veya duygusal manipülasyon kullanılmasıdır. Bu baskı her zaman fiziksel güç şeklinde görülmez.

Türkiye açısından örnek: Bir kişinin partnerine sürekli “Beni seviyorsan bunu yapmak zorundasın” demesi, reddedildiğinde onu terk etmekle veya zarar vermekle tehdit etmesi, cinsel baskı örnekleri olabilir.

Psikolojik sonuç: Kişi kendi sınırlarını ifade etmekten korkabilir, kendisini sorumlu hissedebilir ve ilişki içinde özgürlüğünü kaybedebilir.

Proje açısından çıkarım: Cinsel davranışlarda karşılıklı rıza ve kişisel sınırlar esas alınmalıdır. Israr, tehdit veya korkutma yoluyla elde edilen kabul, sağlıklı bir ilişkinin göstergesi değildir.

4.4. Utanç ve Suçluluk Duygusu:

Cinsel şiddet sonrasında bazı mağdurlar utanç ve suçluluk hissedebilir. Toplumun cinsellik konusundaki yargılayıcı tutumları, aile baskısı ve namus odaklı söylemler bu duyguları güçlendirebilir.

Türkiye açısından örnek: Cinsel şiddete maruz kalan bir kadın, çevresinin kendisini suçlayacağından korktuğu için yaşadıklarını ailesine anlatmayabilir. Bazı kişiler, kendilerine yönelik haksız davranıştan dolayı bile utanabilir.

Psikolojik sonuç: Utanç, sosyal çevreden uzaklaşmaya, yardım istemekten kaçınmaya ve yaşananları gizlemeye neden olabilir. Bu durum mağdurun yalnızlık hissini artırabilir.

Proje açısından çıkarım: Dinî liderler ve kanaat önderleri, mağduru utandıran veya suçlayan söylemlerden kaçınmalıdır. Cinsel şiddetin sorumluluğu mağdura yüklenmemeli; yardım istemenin bir zayıflık değil, güvenliği korumaya yönelik bir adım olduğu anlatılmalıdır.

4.5. Mağdurun Kendisini Suçlaması:

Kendini suçlama, kişinin yaşanan şiddetin sorumluluğunu haksız biçimde kendi üzerine almasıdır. Mağdur, “Karşı çıksaydım”, “Oraya gitmeseydim” veya “Daha farklı davransaydım bu yaşanmazdı” diye düşünebilir.

Türkiye açısından örnek: Cinsel şiddet yaşayan bir genç, olay sırasında donup kaldığı için kendisini suçlayabilir. Oysa tehdit veya yoğun korku karşısında kişinin istemsiz biçimde hareketsiz kalması, bilinen bir stres tepkisidir.

Psikolojik sonuç: Kendini suçlama, özsaygının azalmasına, kaygıya ve yaşananları başkalarıyla paylaşmaktan kaçınmaya neden olabilir.

Proje açısından çıkarım: Mağdura, yaşananların sorumluluğunun şiddeti uygulayan kişiye ait olduğu açıkça ifade edilmelidir. Olay sırasında karşı koyamamak, yardım isteyememek veya gecikmeli olarak anlatmak mağdurun sorumluluğunu göstermez.

4.6. Travma ve Travma Sonrası Tepkiler:

Travma, kişinin güvenlik duygusunu ciddi biçimde sarsan olayların ardından gelişebilen psikolojik etkileri ifade eder. Cinsel şiddet sonrasında bazı kişiler olayın istemsiz anılarını yaşayabilir, kâbuslar görebilir, benzer durumları hatırlatan ortamlardan kaçınabilir veya sürekli tehlike altında hissedebilir.

Türkiye açısından örnek: Cinsel şiddete maruz kalan bir kişi, olaydan sonra gece uyumakta zorlanabilir, kalabalık ortamlardan uzaklaşabilir veya belirli sesler ve mekânlarla karşılaştığında yoğun kaygı yaşayabilir.

Psikolojik sonuç: Bazı kişilerde travma sonrası stres bozukluğu, depresyon veya kaygı bozuklukları gelişebilir. Ancak travmatik bir olay yaşayan herkes aynı belirtileri göstermez ve herkese aynı tanı konulamaz.

Proje açısından çıkarım: Mağdurlara “Artık unutmalısın” veya “Güçlü ol, etkilenme” gibi baskı oluşturan ifadeler yerine, güvenli ve yargılamayan bir yaklaşım benimsenmelidir. Belirtiler günlük yaşamı etkiliyorsa psikolog veya psikiyatrist desteği önerilmelidir.

4.7. Güven Duygusunun Kaybı:

Cinsel şiddet, kişinin hem kendisine hem de diğer insanlara duyduğu güveni zedeleyebilir. Özellikle şiddetin yakın bir kişi tarafından uygulanması, kişinin sevgi, yakınlık ve güven kavramlarını yeniden değerlendirmesine neden olabilir.

Türkiye açısından örnek: Partneri tarafından cinsel baskıya maruz bırakılan bir kadın, daha sonra yeni ilişkiler kurarken kendisini korumak için mesafeli davranabilir veya insanların niyetlerinden şüphe duyabilir.

Psikolojik sonuç: Güven kaybı, yalnızlaşma, sürekli tetikte olma ve yakın ilişkilerde kaygı yaşama şeklinde ortaya çıkabilir.

Proje açısından çıkarım: Güvenin yeniden kurulması zaman alabilir. Mağdurun kararlarına saygı gösterilmeli, kendisini anlatması için zorlanmamalı ve yardım süreci üzerinde mümkün olduğunca kontrol sahibi olması desteklenmelidir.

4.8. Yakın İlişkilerde Oluşan Psikolojik Etkiler:

Cinsel şiddet, kişinin sonraki ilişkilerinde yakınlık kurmasını, duygularını ifade etmesini ve sınırlarını belirlemesini etkileyebilir. Bazı kişiler fiziksel yakınlıktan kaçınabilir; bazıları ise terk edilme korkusu nedeniyle istemediği durumlara karşı çıkmakta zorlanabilir.

Türkiye açısından örnek: Daha önce cinsel baskı yaşamış bir kişi, yeni ilişkisinde hayır dediğinde karşı tarafın öfkeleneceğinden korkabilir. Başka bir kişi ise kendisini güvende hissetmediği için yakın ilişkilerden uzak durabilir.

Psikolojik sonuç: İlişkilerde güven sorunları, iletişim güçlükleri, kaygı ve duygusal uzaklaşma yaşanabilir. Bu etkiler kişinin karakterindeki bir kusur olarak değerlendirilmemelidir.

Proje açısından çıkarım: Sağlıklı ilişkilerde karşılıklı rıza, açık iletişim, kişisel sınırlar ve duygusal güven önemlidir. Mağdurun yeniden ilişki kurması, evliliğini sürdürmesi veya ayrılması konusunda baskı yapılmamalıdır.

4.9. Cinsel Şiddetin Çocuk ve Gençler Üzerindeki Etkileri:

Çocuklar ve gençler cinsel şiddete doğrudan maruz kalabilir veya yaşadıkları olayın ardından korku, tehdit ve baskı altında tutulabilir. Çocuğun yaşının küçük olması, olayı tam olarak anlamaması ya da anlatamaması, yaşananlardan etkilenmediği anlamına gelmez.

Türkiye açısından örnek: Bir çocuk, tanıdığı bir yetişkinin cinsel içerikli davranışlarına maruz kaldığında tehdit edilmesi veya kendisinin suçlu olduğunun söylenmesi nedeniyle olayı anlatamayabilir. Bir genç ise sosyal medya üzerinden cinsel içerikli tehdit, şantaj veya izinsiz görüntü paylaşımıyla karşı karşıya kalabilir.

Olası psikolojik etkiler:

– Korku, kaygı, utanç ve suçluluk duygusu.

– Uyku ve dikkat sorunları, okul başarısında düşüş.

– İçe kapanma, öfke veya davranış değişiklikleri.

– İnsanlara güvenmekte ve sınırlarını korumakta zorlanma.

– Travma sonrası stres belirtileri ve depresif belirtiler.

Bu tepkiler her çocukta aynı şekilde görülmez. Çocuğun davranışlarında değişiklik olması tek başına cinsel şiddetin kanıtı değildir; ancak dikkatli ve uzman yaklaşımı gerektirir.

Proje açısından çıkarım: Çocuk ve gençler güvenli biçimde dinlenmeli, anlattıklarından dolayı suçlanmamalı ve tekrar tekrar ayrıntı anlatmaya zorlanmamalıdır. Bir çocuk cinsel şiddet açıkladığında güvenliği sağlanmalı ve uygun çocuk koruma birimlerine başvurulmalıdır. Acil tehlike durumunda 112 aranabilir; sosyal destek ve yönlendirme için ALO 183’ten bilgi alınabilir.

Genel değerlendirme

Cinsel şiddetin psikolojik sonuçları yalnızca olayın gerçekleştiği anla sınırlı değildir. Güven duygusu, özsaygı, aile ilişkileri, sosyal yaşam ve gelecek beklentileri de etkilenebilir. Bununla birlikte, uygun destek ve güvenli bir çevreyle iyileşme mümkündür.

TEKMED projesi kapsamında erkek dinî liderler ve kanaat önderleri şu temel ilkeleri benimsemelidir:

1. Mağduru suçlamamak: Şiddetin sorumluluğu şiddeti uygulayan kişiye aittir.

2. Rızaya saygı göstermek: Evlilik veya yakın ilişki, kişinin bedeni üzerinde sınırsız hak sağlamaz.

3. Mahremiyeti korumak: Mağdurun yaşadıkları, güvenliğini tehlikeye atacak biçimde başkalarıyla paylaşılmamalıdır.

4. Güvenliği öncelemek: Mağdur barışmaya, ilişkiyi sürdürmeye veya faille yüzleşmeye zorlanmamalıdır.

5. Uzman desteğine yönlendirmek: Dinî ve toplumsal destek, psikolojik yardımın ve gerekli hukuki korumanın yerine geçmemelidir.

• ŞİDDET MAĞDURUNUN PSİKOLOJİSİ

Bu bölüm, “Değişim İçin İnanç: Kadına Yönelik Şiddetle Mücadelede Erkek Dinî Liderlerin Katılımı Projesi” kapsamında kadına yönelik şiddetin bireyin ruh sağlığı, özsaygısı, sosyal ilişkileri ve yardım arama davranışı üzerindeki etkilerini açıklamak amacıyla hazırlanmıştır.

Şiddetin etkileri kişiden kişiye değişebilir. Bazı kadınlar kısa süreli korku ve kaygı yaşarken bazıları uzun süreli psikolojik zorluklarla karşılaşabilir. Bu tepkiler bir zayıflık göstergesi değildir; kişinin yaşadığı tehdit ve baskıya verdiği tepkiler olarak değerlendirilmelidir.

5.1. Korku:

Korku, kişinin kendisini bir tehlike karşısında korumaya yönelik doğal tepkisidir. Şiddete maruz kalan kadın, yeniden saldırıya uğramaktan, tehdit edilmekten veya çocuklarına zarar verilmesinden korkabilir.

Türkiye açısından örnek: Eşi daha önce kendisine şiddet uygulamış bir kadın, eşinin eve geliş saatini duyduğunda veya sesini yükselttiğini fark ettiğinde endişe ve korku yaşayabilir.

Psikolojik etkisi: Kişi sürekli çevresini kontrol edebilir, sessiz kalabilir ve kendi ihtiyaçlarını ifade etmekten kaçınabilir.

Proje açısından çıkarım: Mağdurun korkusu küçümsenmemeli, “Abartıyorsun” gibi ifadeler kullanılmamalıdır. Öncelik kişinin ve çocuklarının güvenliğinin değerlendirilmesidir.

5.2. Kaygı:

Kaygı, gelecekte kötü bir olay yaşanabileceğine ilişkin yoğun endişedir. Şiddet ortamında yaşayan kadın, ne zaman yeni bir olay çıkacağını bilemediği için sürekli tetikte olabilir.

Türkiye açısından örnek: Bir kadın, eşinin küçük bir anlaşmazlık nedeniyle yeniden öfkelenebileceğini düşünerek evdeki davranışlarını sürekli kontrol edebilir ve günlük işlerine odaklanmakta zorlanabilir.

Psikolojik etkisi: Çarpıntı, huzursuzluk, uyku sorunları, dikkat dağınıklığı ve sürekli kötü bir şey olacakmış hissi görülebilir.

Proje açısından çıkarım: Şiddetin önlenmesinde yalnızca fiziksel yaralanmalar değil, sürekli tehdit ve baskının yarattığı psikolojik etkiler de dikkate alınmalıdır.

• Travma:

Travma, kişinin güvenlik duygusunu ciddi biçimde sarsan olayların ardından ortaya çıkabilen psikolojik etkileri ifade eder. Şiddet yaşayan bazı kişiler, olayları istemsizce yeniden hatırlayabilir, kâbus görebilir veya yaşananları çağrıştıran durumlardan kaçınabilir.

Türkiye açısından örnek: Fiziksel şiddete maruz kalan bir kadın, olayın üzerinden zaman geçmesine rağmen bağırma sesi duyduğunda yoğun korku yaşayabilir.

Psikolojik etkisi: Travmatik deneyimler kişinin uyku düzenini, insanlara güvenini ve gündelik yaşamını etkileyebilir. Bazı kişilerde travma sonrası stres bozukluğu gelişebilir; ancak her travmatik deneyim bu tanıya yol açmaz.

Proje açısından çıkarım: Mağdurun yaşadıklarını tekrar tekrar anlatması için baskı yapılmamalı; ihtiyaç duyduğunda psikolog veya psikiyatrist desteğine ulaşması kolaylaştırılmalıdır.

5.4. Depresif Belirtiler:

Şiddet, kişinin yaşamdan aldığı doyumu azaltabilir ve umutsuzluk duygusunu artırabilir. Bazı kadınlarda uzun süreli üzüntü, isteksizlik, enerji kaybı, uyku ve iştah değişiklikleri, dikkat sorunları görülebilir.

Türkiye açısından örnek: Sürekli hakarete ve baskıya maruz kalan bir kadın, eskiden severek yaptığı etkinliklere katılmayı bırakabilir, arkadaşlarıyla görüşmek istemeyebilir ve geleceğe ilişkin umudunu kaybedebilir.

Psikolojik etkisi: Günlük sorumlulukları yerine getirmek zorlaşabilir; kişi kendisini yalnız ve çaresiz hissedebilir.

Proje açısından çıkarım: Bu belirtiler tembellik veya ilgisizlik olarak yorumlanmamalıdır. Uzun süre devam eden belirtiler profesyonel değerlendirme gerektirebilir.

5.5. Özgüven Kaybı:

Özgüven, kişinin kendi kararlarına, becerilerine ve değerine duyduğu güvendir. Sürekli eleştirilmek, aşağılanmak ve kontrol edilmek, kişinin kendisine olan güvenini zayıflatabilir.

Türkiye açısından örnek: Eşi tarafından sürekli “Sen hiçbir şeyi beceremezsin” denilen bir kadın, zamanla kendi kararlarını vermekten çekinebilir ve basit konularda bile başkalarının onayına ihtiyaç duyabilir.

Psikolojik etkisi: Kişi eğitim, çalışma, sosyal ilişkiler ve gelecek planları konusunda kendisini yetersiz görebilir.

Proje açısından çıkarım: Mağdurun bağımsız karar alabilmesi desteklenmeli; mesleki eğitim, sosyal destek ve güvenli yaşam olanaklarına erişimi kolaylaştırılmalıdır.

5.6. Değersizlik Duygusu:

Değersizlik duygusu, kişinin kendisini önemsiz, yetersiz veya saygıyı hak etmeyen biri olarak algılamasıdır. Sürekli aşağılanma ve hakaret, bu duygunun gelişmesine katkıda bulunabilir.

Türkiye açısından örnek: Eşi tarafından sürekli küçümsenen bir kadın, zamanla “Ben zaten değerli biri değilim” diye düşünmeye başlayabilir ve kendisine yönelik kötü davranışları hak ettiğine inanabilir.

Psikolojik etkisi: Kişi kendi ihtiyaçlarını geri plana atabilir, haklarını savunmakta zorlanabilir ve yardım istemeyi gereksiz görebilir.

Proje açısından çıkarım: Kadınların saygınlığı, hakları ve kendi yaşamları hakkında karar verme özgürlükleri vurgulanmalıdır. Hiç kimse aşağılanmayı veya şiddeti hak etmez.

5.7. Suçluluk ve Utanç:

Suçluluk, kişinin bir yanlış yaptığına inanması; utanç ise kendisini kötü veya değersiz görmesiyle ilişkili bir duygudur. Şiddet mağdurları, failin suçlamaları veya toplumun yargılayıcı tutumları nedeniyle bu duyguları yaşayabilir.

Türkiye açısından örnek: Eşi tarafından şiddete maruz kalan bir kadın, çevresinden “Biraz alttan alsaydın böyle olmazdı” sözünü duyduğunda yaşananların sorumluluğunu kendisine yükleyebilir.

Psikolojik etkisi: Kişi yaşadıklarını gizleyebilir, sosyal çevresinden uzaklaşabilir veya yardım aramaktan çekinebilir.

Proje açısından çıkarım: Şiddet hiçbir tartışma, kıskançlık veya aile anlaşmazlığı nedeniyle haklı görülemez. Mağduru suçlayan ifadeler yerine destekleyici ve yargılamayan bir dil kullanılmalıdır.

5.8. Sosyal İzolasyon:

Sosyal izolasyon, kişinin ailesi, arkadaşları ve destek alabileceği çevrelerden uzaklaşmasıdır. Bu durum bazen failin bilinçli kontrolüyle, bazen de mağdurun utanç ve korku nedeniyle insanlardan uzak durmasıyla ortaya çıkar.

Türkiye açısından örnek: Eşinin baskısı nedeniyle ailesini ziyaret edemeyen, arkadaşlarıyla görüşemeyen veya telefonla konuşurken sürekli denetlenen bir kadın, zamanla yalnızlaşabilir.

Psikolojik etkisi: Yalnızlık, çaresizlik ve kaygı artabilir. Kişinin yardım alabileceği güvenilir insanlara ulaşması zorlaşabilir.

Proje açısından çıkarım: Güvenli sosyal destek ağları oluşturulmalı; mağdurun mahremiyeti korunarak ihtiyaç duyduğu hizmetlere ulaşması desteklenmelidir.

5.9. Öğrenilmiş Çaresizlik:

Öğrenilmiş çaresizlik, kişinin tekrar tekrar olumsuz deneyimler yaşaması ve çabalarının sonucu değiştirmeyeceğine inanmaya başlamasıyla ilişkilendirilen psikolojik bir kavramdır. Şiddet ortamında bazı kadınlar, ne yaparlarsa yapsınlar durumun değişmeyeceğini düşünebilir.

Türkiye açısından örnek: Yardım istemesine rağmen ciddiye alınmadığını düşünen veya her itirazından sonra daha fazla baskıyla karşılaşan bir kadın, zamanla yardım aramaktan vazgeçebilir.

Psikolojik etkisi: Kişi seçeneklerini değerlendirmekte zorlanabilir ve değişim için adım atamayacağını düşünebilir.

Proje açısından çıkarım: Mağdura “Neden daha önce ayrılmadın?” diye sormak yerine, hangi engellerle karşılaştığı ve hangi desteğe ihtiyaç duyduğu anlaşılmaya çalışılmalıdır. Güvenli seçeneklerin sunulması, kişinin karar verme gücünü yeniden kazanmasına yardımcı olabilir.

5.10. Yardım Arama Davranışı:

Yardım arama davranışı, kişinin yaşadığı sorun karşısında güvenilir kişilerden, sağlık kuruluşlarından, sosyal hizmetlerden veya hukuki mekanizmalardan destek istemesidir. Şiddet mağdurlarının yardım arama kararını korku, ekonomik bağımlılık, çocukların durumu, mahremiyet kaygısı ve çevresel baskılar etkileyebilir.

Türkiye açısından örnek: Bir kadın, eşinin kendisine zarar vermesinden korktuğu veya ailesinin kendisini suçlayacağını düşündüğü için yaşadıklarını uzun süre kimseye anlatmayabilir. Başka bir kadın ise güvendiği bir sağlık çalışanına, sosyal hizmet uzmanına veya yakınına başvurarak destek isteyebilir.

Psikolojik etkisi: Destek almak, kişinin yalnızlık duygusunun azalmasına ve seçeneklerini daha net değerlendirmesine yardımcı olabilir. Ancak yardım istemenin gecikmesi, mağdurun şiddeti kabul ettiği veya yardım istemek istemediği anlamına gelmez.

Türkiye’deki destek mekanizmaları:

– 112 Acil Çağrı Merkezi: Acil tehlike ve güvenlik ihtiyacında.

– ALO 183: Sosyal destek ve yönlendirme için.

– Şiddet Önleme ve İzleme Merkezleri (ŞÖNİM): Şiddet mağdurlarına yönelik destek ve yönlendirme hizmetleri için.

– Polis, jandarma, savcılık ve Aile ve Sosyal Hizmetler İl Müdürlükleri: İhtiyaca göre başvurulabilecek resmî kurumlar.

Proje açısından çıkarım: Dinî liderler ve kanaat önderleri mağduru güvenilir destek mekanizmalarına yönlendirebilir. Ancak gizliliğin korunması, güvenliğin öncelenmesi ve mağdurun kararlarına saygı gösterilmesi esastır.

5.11. Şiddet İlişkisinden Ayrılmayı Zorlaştıran Psikolojik Faktörler:

Şiddet içeren bir ilişkiden ayrılmak her zaman kolay değildir. Mağdurun ilişkiyi sürdürmesi; sevgi, değişim umudu, korku, ekonomik bağımlılık, çocukların geleceğine ilişkin kaygılar, aile baskısı ve sosyal çevrenin tutumları gibi birçok etkenle ilişkili olabilir.

Türkiye açısından örnek: Bir kadın, eşinin kendisine şiddet uygulamasına rağmen çocuklarının babasız kalmasından endişe edebilir, ailesinin boşanmayı kabul etmeyeceğini düşünebilir veya ekonomik imkânları olmadığı için güvenli bir yaşam kuramayacağından korkabilir.

Ayrılmayı zorlaştırabilecek başlıca etkenler:

– Korku ve tehdit: Ayrılma girişiminden sonra şiddetin artacağı endişesi.

– Ekonomik bağımlılık: Gelir, barınma veya temel ihtiyaçlar konusunda seçeneklerin sınırlı olması.

– Çocuklarla ilgili kaygılar: Çocukların güvenliği, bakımı ve geleceği konusunda endişe.

– Değişim umudu: Failin özür dilemesi ve bir daha şiddet uygulamayacağını söylemesi.

– Aile ve toplum baskısı: Boşanmanın ayıp olduğu veya aile birliğinin her koşulda korunması gerektiği düşüncesi.

– Özgüven kaybı ve çaresizlik: Kişinin kendi başına yaşamını sürdüremeyeceğine inanması.

– Sosyal izolasyon: Güvenilir destek alabileceği kişilerin bulunmaması.

Proje açısından çıkarım: Şiddet mağdurunun neden ayrılmadığını sorgulamak yerine, ayrılmasını veya güvenliğini sağlamasını zorlaştıran koşullar anlaşılmalıdır. İlişkiyi sürdürme ya da sonlandırma kararı mağdura ait olmalıdır. Ancak acil tehlike varsa güvenlik planı ve profesyonel destek öncelik kazanır.

Genel Değerlendirme:

Kadına yönelik şiddetin psikolojik sonuçları birbirleriyle bağlantılı olabilir. Örneğin korku ve kaygı sosyal izolasyonu artırabilir; izolasyon yardım aramayı zorlaştırabilir; uzun süreli baskı ise özgüven kaybına ve çaresizlik duygusuna yol açabilir.

TEKMED projesi kapsamında erkek dinî liderlerin ve kanaat önderlerinin temel yaklaşımı şu ilkelere dayanmalıdır:

1. Şiddet mağdurunu suçlamamak ve yaşadıklarını küçümsememek.

2. Korku, travma ve diğer psikolojik tepkileri anlayışla karşılamak.

3. Mağduru barışmaya veya ilişkiyi sürdürmeye zorlamamak.

4. Mahremiyeti ve güvenliği korumak.

5. Gerektiğinde mağduru profesyonel psikolojik destek ve resmî yardım mekanizmalarına yönlendirmek.

Şiddetle mücadele, yalnızca fiziksel saldırıyı durdurmak değil; kişinin güvenlik duygusunu, özsaygısını, bağımsız karar verme hakkını ve toplumsal destek olanaklarını yeniden güçlendirmeyi de kapsar. Bu nedenle psikolojik destek, sosyal hizmetler, hukuki koruma ve toplumsal farkındalık çalışmaları birlikte yürütülmelidir.

Bergen Olayı: Kadına Yönelik Şiddetin Psikolojik Boyutu:

Türk arabesk müziğinin tanınmış sanatçısı Bergen, gerçek adıyla Belgin Sarılmışer, eski eşi tarafından şiddete maruz bırakılmıştır. 1982 yılında yüzüne kezzap atılması sonucu ağır yaralanmış ve bir gözünü kaybetmiştir. Bergen, 1989 yılında eski eşi tarafından öldürülmüştür.

Bergen’in yaşam öyküsü, kadına yönelik şiddetin fiziksel yaralanmanın ötesinde, kişinin güvenliğini, özgürlüğünü ve yaşam hakkını tehdit eden ciddi bir sorun olduğunu göstermektedir. Bu olay, kıskançlık ve sahiplenmenin sevgi olarak değerlendirilmemesi gerektiğini, tehdit ve şiddetin hiçbir gerekçeyle meşrulaştırılamayacağını ortaya koymaktadır. Aynı zamanda şiddet mağdurlarının korunmasının, tehditlerin ciddiye alınmasının ve toplumsal farkındalığın artırılmasının önemini göstermektedir.

TEKMED projesi kapsamında Bergen’in yaşam öyküsü, erkek dinî liderlerin ve kanaat önderlerinin kadına yönelik şiddet konusunda farkındalık geliştirmelerine katkı sağlayabilecek bir örnek olarak değerlendirilebilir. Topluma verilmesi gereken temel mesaj, sevginin kontrol etmek değil saygı duymak olduğu ve hiçbir insanın başka bir insanın yaşamına zarar verme hakkının bulunmadığıdır.

• ŞİDDET UYGULAYAN ERKEĞİN PSİKOLOJİSİ

6.1. Şiddet Uygulayan Erkeklerin Davranış Örüntüleri:

Şiddet uygulayan erkeklerin davranışları arasında eşini kontrol etme, kararlarına müdahale etme, tehdit etme, aşağılama ve fiziksel şiddet uygulama gibi davranışlar görülebilir. Bazı erkekler bu davranışlarını kıskançlık, sevgi veya aile düzenini koruma düşüncesiyle açıklamaya çalışır. Ancak şiddet, yalnızca öfke anında ortaya çıkan bir davranış değildir; bazı durumlarda karşı taraf üzerinde güç kurmanın ve onu kontrol altında tutmanın bir aracı olarak kullanılır. Her şiddet uygulayan erkeğin aynı psikolojik özelliklere sahip olmadığı unutulmamalıdır.

6.2. Güç ve Kontrol Anlayışı:

Kadına yönelik şiddetin temelinde bazı durumlarda erkeğin kendisini aile içinde daha yetkili görmesi ve kadının yaşamı üzerinde söz sahibi olmayı doğal bir hakkı olarak kabul etmesi bulunur. Kadının kimlerle görüşeceğine, nereye gideceğine, nasıl giyineceğine veya parasını nasıl kullanacağına karar vermeye çalışmak bu anlayışın örnekleridir. Sağlıklı bir aile ilişkisinde kararlar karşılıklı saygı ve ortaklık temelinde alınır. Güç ve kontrol anlayışının yerine eşitlik, sorumluluk ve karşılıklı güvenin yerleşmesi şiddetin önlenmesi açısından önemlidir.

6.3. Öfke Yönetimi Sorunları:

Öfke, insanların yaşayabildiği doğal bir duygudur; ancak öfkenin tehdit, hakaret veya şiddet yoluyla ifade edilmesi kabul edilemez. Öfkesini yönetmekte zorlanan bazı kişiler, anlaşmazlıklar karşısında bağırabilir, eşya kırabilir veya karşısındaki kişiye zarar verebilir. Bununla birlikte, her öfke sorunu şiddete yol açmadığı gibi, kadına yönelik şiddet de yalnızca öfke kontrolüyle açıklanamaz. Öfkeyle başa çıkma becerilerinin geliştirilmesi, kişinin davranışlarının sorumluluğunu üstlenmesi ve şiddetsiz iletişim yöntemlerini öğrenmesi önemlidir.

6.4. Empati Eksikliği:

Empati, kişinin başka bir insanın duygu ve düşüncelerini anlamaya çalışmasıdır. Empati kurmakta zorlanan bir kişi, davranışlarının eşinde oluşturduğu korkuyu, üzüntüyü veya güvensizliği yeterince dikkate almayabilir. Örneğin, eşini sürekli aşağılayan bir erkek, bunun karşısındaki insanın öz güvenini nasıl etkilediğini görmezden gelebilir. Ancak empati eksikliği tek başına şiddetin nedeni olarak kabul edilmemelidir. Şiddetin önlenmesinde karşı tarafın duygularını anlamak, sınırlarına saygı göstermek ve zarar veren davranışları durdurmak temel sorumluluklardandır.

6.5. Sorumluluğu Başkasına Yükleme:

Şiddet uygulayan bazı erkekler davranışlarının sorumluluğunu üstlenmek yerine eşlerini, ailelerini, ekonomik sorunları veya yaşadıkları stresi suçlayabilir. “Beni sen bu hâle getirdin” veya “Sen sözümü dinleseydin bunlar olmazdı” gibi ifadeler bu duruma örnektir. Bu tür açıklamalar, kişinin kendi davranışını sorgulamasını engelleyebilir ve mağdurun kendisini suçlu hissetmesine neden olabilir. Oysa anlaşmazlıklar ve stres, şiddetin gerekçesi değildir. Şiddet uygulayan kişi, davranışlarının sorumluluğunu üstlenmeli ve bunları değiştirmek için somut adımlar atmalıdır.

6.6. Mağduru Suçlama:

Mağduru suçlama, şiddete maruz kalan kişinin yaşananlardan sorumlu tutulmasıdır. Kadının giyimi, konuşması, çalışması, ailesiyle görüşmesi veya eşine itiraz etmesi şiddetin gerekçesi olarak gösterilebilir. Bu yaklaşım, şiddeti uygulayan kişinin sorumluluğunu gölgeler ve mağdurun yardım istemesini zorlaştırabilir. Türkiye’de de toplumsal baskı, aile mahremiyeti anlayışı ve çevrenin tepkisinden korkma, bazı kadınların yaşadıklarını anlatmalarını güçleştirebilir. Şiddetin sorumluluğu mağdura yüklenmemeli; mağdur yargılanmadan dinlenmeli ve güvenli destek mekanizmalarına erişimi kolaylaştırılmalıdır.

6.7. Şiddeti Haklılaştıran Düşünceler:

Bazı kişiler şiddeti disiplin sağlama, aileyi koruma, namusu savunma veya eşini doğru davranmaya zorlama aracı olarak görebilir. “Aile içindeki mesele dışarıya anlatılmaz” ya da “Erkek evin reisidir, son sözü o söyler” gibi düşünceler, şiddetin normalleştirilmesine katkıda bulunabilir. Oysa aile içindeki sorunların çözümünde tehdit, baskı ve şiddet kabul edilemez. Toplumsal ve kültürel değerler, insan onurunu ve güvenliğini koruyacak biçimde yorumlanmalıdır. Özellikle dinî liderler ve kanaat önderleri, şiddeti meşrulaştıran söylemlere karşı çıkarak saygı, merhamet, adalet ve eşit sorumluluk anlayışını güçlendirebilir.

6.8. Kıskançlık ve Kontrol Davranışları

Kıskançlık bazı ilişkilerde yaşanabilen bir duygu olsa da telefon kontrol etmek, sürekli konum istemek, arkadaşlarla görüşmeyi engellemek, giyime müdahale etmek ve tehdit etmek sağlıklı sevgi davranışları değildir. Bu davranışlar zamanla kişinin özgürlüğünü kısıtlayan bir kontrol biçimine dönüşebilir. Kıskançlığın şiddetin gerekçesi olarak sunulması, zarar verici davranışların kabul edilmesine yol açabilir. Sağlıklı ilişkilerde güven, açık iletişim ve kişisel sınırlara saygı esastır. Hiç kimse sevdiğini iddia ettiği kişiyi kontrol etme veya özgürlüğünü kısıtlama hakkına sahip değildir.

6.9. Özür Dileme ve Değişim Arasındaki Fark:

Şiddet uygulayan bir kişi, olaydan sonra pişman olduğunu söyleyebilir, özür dileyebilir ve bir daha şiddet uygulamayacağına söz verebilir. Ancak özür dilemek tek başına davranış değişikliğinin gerçekleştiğini göstermez. Gerçek değişim, şiddetin sona ermesi, sorumluluğun kabul edilmesi, mağdurun suçlanmaması ve kontrol davranışlarının bırakılmasıyla anlaşılır. Kişinin gerektiğinde uzman desteği alması ve değişimi zaman içinde tutarlı davranışlarla göstermesi önemlidir. Mağdur, sırf özür dilendiği veya söz verildiği için ilişkiyi sürdürmeye zorlanmamalıdır. Öncelik her zaman mağdurun güvenliği olmalıdır.

6.10. Davranış Değişikliğinin Psikolojik Koşulları:

Şiddet davranışının değişmesi için öncelikle kişinin şiddeti kabul edilemez bir davranış olarak tanıması ve sorumluluğunu başkasına yüklemekten vazgeçmesi gerekir. Kişinin öfkeyle başa çıkma, empati kurma, sorun çözme ve sağlıklı iletişim becerilerini geliştirmesi bu süreçte yardımcı olabilir. Gerektiğinde uzmanlar tarafından yürütülen, şiddet davranışına odaklanan programlardan ve psikolojik destek hizmetlerinden yararlanılabilir. Ancak davranış değişikliği yalnızca öfke yönetimiyle sınırlı kalmamalı; güç ve kontrol anlayışının da sorgulanmasını içermelidir. Değişimin gerçekleştiği, verilen sözlerle değil, şiddetin sona ermesi ve saygılı davranışların süreklilik kazanmasıyla değerlendirilmelidir. Dinî liderler ve kanaat önderleri, şiddeti mazur göstermeyen bir yaklaşım benimseyerek erkekleri sorumluluk almaya, eşitliğe ve şiddetsiz ilişkilere teşvik edebilir.

• TOPLUMSAL VE KÜLTÜREL FAKTÖRLERİN PSİKOLOJİK ETKİSİ

7.1. Toplumsal Cinsiyet Rolleri:

Toplumsal cinsiyet rolleri, toplumun kadınlardan ve erkeklerden beklediği davranışları, sorumlulukları ve görevleri ifade eder. Bazı toplumlarda erkeklerin güçlü, otoriter ve karar verici; kadınların ise itaatkâr, fedakâr ve ev içindeki sorumlulukları üstlenen kişiler olması beklenebilir. Bu beklentiler, kadın ve erkek arasında eşitsiz bir ilişki kurulmasına neden olabilir. Kadının kendi kararlarını vermesi veya farklı bir görüş belirtmesi sorun olarak görüldüğünde aile içi çatışmalar artabilir. Oysa kadın ve erkek eşit değere ve haklara sahiptir. Aile içinde sorumlulukların paylaşılması, karşılıklı saygı ve ortak karar alma anlayışının geliştirilmesi kadına yönelik şiddetin önlenmesine katkı sağlar.

7.2. Erkeklik Algısı:

Erkeklik algısı, toplumun erkeklerden beklediği davranış ve özelliklerle şekillenir. Bazı erkekler çocukluklarından itibaren ağlamamaları, duygularını göstermemeleri, her koşulda güçlü olmaları ve aile içinde otoritelerini korumaları gerektiği düşüncesiyle yetiştirilebilir. Bu anlayış, erkeklerin korku, üzüntü ve hayal kırıklığı gibi duygularını sağlıklı biçimde ifade etmelerini zorlaştırabilir. Ancak bu durum şiddeti kaçınılmaz hâle getirmez ve şiddetin gerekçesi olarak kullanılamaz. Erkeklerin duygularını tanımaları, sorunlarını konuşarak çözmeleri ve yardım istemeyi bir zayıflık olarak görmemeleri önemlidir. Sağlıklı erkeklik anlayışı, güç kullanmayı değil, sorumluluk almayı, adaletli davranmayı ve başkalarının haklarına saygı göstermeyi esas alır.

7.3. Aileden Öğrenilen Davranışlar:

Aile, çocukların iletişim kurmayı, sorun çözmeyi ve duygularını ifade etmeyi öğrendikleri ilk sosyal ortamdır. Çocukluk döneminde evde şiddete tanık olan veya şiddete maruz kalan çocuklar, şiddeti sorun çözmenin olağan bir yolu olarak öğrenme riski taşıyabilir. Örneğin, babanın annesine bağırmasını veya onu tehdit etmesini sürekli gören bir çocuk, ilerleyen yıllarda benzer davranışları normal kabul edebilir. Bununla birlikte, şiddet ortamında büyüyen her çocuk şiddet uygulayan bir yetişkin olmaz. Sevgi, güven, eğitim, olumlu rol modeller ve psikolojik destek bu döngünün kırılmasına yardımcı olabilir. Aile içinde şiddetsiz iletişimin benimsenmesi, çocukların sağlıklı ilişkiler geliştirmeleri açısından büyük önem taşır.

7.4. “Erkeklik” ve Güç İlişkisi:

Bazı toplumsal anlayışlarda erkek olmak, aile üzerinde söz sahibi olmak ve diğer aile üyelerinin davranışlarını belirlemekle ilişkilendirilebilir. Bu yaklaşım, erkeğin otoritesini korumak amacıyla baskı kurmasını veya kadının bağımsız kararlarını tehdit olarak algılamasını kolaylaştırabilir. Özellikle kadının çalışması, ekonomik bağımsızlık kazanması veya aile içinde eşit söz hakkı istemesi bazı erkekler tarafından kontrol kaybı olarak değerlendirilebilir. Ancak aile içinde güç sahibi olmak, diğer kişinin özgürlüğünü kısıtlama hakkı vermez. Sağlıklı aile ilişkileri, bir kişinin diğerine hükmetmesine değil, karşılıklı güvene, eşit haklara ve ortak sorumluluğa dayanır.

7.5. Şiddeti Normalleştiren Kültürel Söylemler:

Toplumda kullanılan bazı sözler, kadına yönelik şiddetin önemsiz görülmesine veya haklı gösterilmesine neden olabilir. “Karı koca arasına girilmez”, “Aile meselesidir, dışarıya anlatılmaz” veya “Erkektir, öfkelenir” gibi ifadeler, şiddetin gizlenmesini ve mağdurun yalnız bırakılmasını kolaylaştırabilir. Bu tür söylemler, şiddet uygulayan kişinin sorumluluğunu azaltırken mağdurun yardım aramasını da zorlaştırabilir. Oysa aile içi şiddet yalnızca aileyi ilgilendiren özel bir mesele değildir; insan haklarını, güvenliği ve toplumsal yaşamı ilgilendiren ciddi bir sorundur. Kültürel değerler, şiddeti korumak için değil, insan onurunu ve güvenliğini güçlendirmek için yorumlanmalıdır.

7.6. Sessizlik Kültürü:

Sessizlik kültürü, şiddete tanık olan veya şiddete maruz kalan kişilerin çeşitli nedenlerle yaşananları açıklayamaması ya da açıklamaktan kaçınmasıdır. Mağdur; ailesinin dağılmasından, çocuklarını kaybetmekten, ekonomik zorluk yaşamaktan, toplum tarafından suçlanmaktan veya şiddetin artmasından korkabilir. Çevredeki kişiler de aile mahremiyeti düşüncesiyle müdahale etmekten kaçınabilir. Bu sessizlik, şiddetin uzun süre devam etmesine ve mağdurun kendisini yalnız hissetmesine neden olabilir. Şiddeti önlemek için güvenli başvuru yollarının bilinmesi, mağdurun yargılanmadan dinlenmesi ve yardım isteyen kişilerin desteklenmesi gerekir. Mahremiyete saygı göstermek, şiddeti gizlemek veya mağduru sessiz kalmaya zorlamak anlamına gelmemelidir.

7.7. Çevrenin Şiddete Yaklaşımı:

Aile üyeleri, komşular, arkadaşlar ve diğer toplumsal çevreler, kadına yönelik şiddetin önlenmesinde önemli bir role sahiptir. Şiddeti küçümseyen, mağduru suçlayan veya olayın üzerini kapatmaya çalışan bir çevre, şiddet uygulayan kişinin davranışlarını sürdürmesini kolaylaştırabilir. Buna karşılık, şiddeti açıkça reddeden, mağdurun güvenliğini önemseyen ve uygun destek mekanizmalarına yönlendiren bir çevre koruyucu bir işlev üstlenebilir. Örneğin, şiddet gören bir kadına “Eşindir, idare et” demek yerine onu yargılamadan dinlemek ve güvenli yardım seçeneklerini öğrenmesine yardımcı olmak daha doğru bir yaklaşımdır. Çevrenin amacı, mağduru zorlamak veya kendi kararını onun yerine vermek değil, güvenliğini ve haklarını desteklemek olmalıdır.

7.8. Dinî ve Kültürel Değerlerin Psikolojik Etkisi:

Dinî ve kültürel değerler, insanların aileye, evliliğe, sorumluluğa ve toplumsal ilişkilere bakışını etkileyebilir. Bu değerler adalet, merhamet, saygı, kul hakkı ve sorumluluk çerçevesinde ele alındığında şiddetin önlenmesine katkı sağlayabilir. Ancak dinî veya kültürel ifadelerin kadını itaate zorlamak, şiddeti örtbas etmek ya da erkeğin davranışlarını sorgulanamaz göstermek amacıyla kullanılması zararlı sonuçlar doğurabilir. Bu nedenle dinî liderlerin ve kanaat önderlerinin aile içindeki sorunları ele alırken şiddeti hiçbir koşulda meşrulaştırmayan bir dil kullanmaları önemlidir. Erkeklere sorumluluklarını hatırlatmak, kadınların insan onurunu ve haklarını korumak, şiddete maruz kalan kişileri güvenli destek hizmetlerine yönlendirmek bu yaklaşımın temel unsurlarıdır. TEKMED’in “Değişim İçin İnanç” projesi kapsamında dinî liderlerin bu konuda farkındalık kazanması, toplumda şiddetsiz aile ilişkilerinin ve eşitlik anlayışının güçlenmesine yardımcı olabilir.

• ERKEK DİNÎ LİDERLERİN PSİKOLOJİK ROLÜ

8.1. Dini Lider Kimdir?

Dinî lider, toplumda dini bilgi ve rehberliğiyle tanınan, insanların inançları ve yaşamlarıyla ilgili konularda görüşlerine başvurduğu kişidir. İmamlar, müftüler ve diğer din görevlileri, özellikle aile hayatı, evlilik, ahlaki sorumluluklar ve toplumsal ilişkiler konusunda insanlara rehberlik edebilir. Dinî liderlerin sözleri ve davranışları, toplumun aile içi ilişkilere ve kadına yönelik şiddete bakışını etkileyebilir. Bu nedenle dinî liderlerin şiddetin önlenmesi konusunda doğru bilgiye sahip olması ve insan onurunu koruyan bir yaklaşım benimsemesi önemlidir.

8.2. Dinî Liderlerin Toplum Üzerindeki Etkisi:

Dinî liderler, toplumda güven duyulan ve görüşlerine önem verilen kişiler arasında yer alabilir. Vaazlar, hutbeler, sohbetler ve bireysel görüşmeler aracılığıyla aile içi ilişkiler, sorumluluklar, adalet ve merhamet gibi konularda farkındalık oluşturabilirler. Kadına yönelik şiddetin kabul edilemez olduğunu açıkça ifade etmeleri, şiddeti haklılaştıran düşüncelerin sorgulanmasına katkı sağlayabilir. Özellikle erkeklere yönelik çalışmalarda saygı, eşitlik, öfkeyi yönetme ve şiddetsiz iletişim konularının ele alınması önemlidir. Dinî liderlerin bu konuda etkili olabilmeleri için mağdurun güvenliğini önceliklendirmeleri ve gerektiğinde uzman kuruluşlarla iş birliği yapmaları gerekir.

8.3. Güven İlişkisi ve Danışmanlık Rolü:

İnsanlar aile içindeki sorunlarını, evlilik çatışmalarını ve kişisel sıkıntılarını güvendikleri dinî liderlerle paylaşabilirler. Bu güven ilişkisi, şiddetin ortaya çıkarılmasına ve kişinin yardım aramaya teşvik edilmesine fırsat sağlayabilir. Dinî liderin kişiyi dikkatle dinlemesi, anlattıklarını küçümsememesi ve suçlayıcı ifadeler kullanmaması önemlidir. Bununla birlikte, güven ilişkisi profesyonel psikolojik danışmanlıkla aynı şey değildir. Dinî liderler manevi rehberlik sağlayabilir, ancak şiddet vakalarında güvenlik risklerini değerlendirebilecek uzmanların ve ilgili kurumların desteğine ihtiyaç duyulabilir.

Psikolojik İlk Yardım İlkeleri ve Travma Odaklı Yaklaşım:
Dinî liderler, şiddete maruz kaldığını açıklayan kişiler için güven duyulan ilk temas noktalarından biri olabilir. Bu rol, psikolojik tedavi veya klinik danışmanlık yürütmek anlamına gelmez. Dinî liderin görevi; kişiyi dikkatle dinlemek, güvenliğini önemsemek, ihtiyaçlarını anlamaya çalışmak ve uygun destek mekanizmalarına ulaşmasını kolaylaştırmaktır. Psikolojik İlk Yardım yaklaşımının temel ilkeleri bu çerçevede yol gösterici olabilir.
• Dikkatle dinleme ve yargılamama: Kişinin sözünü kesmeden dinlenmesi, yaşadıklarının küçümsenmemesi ve suçlayıcı ifadelerden kaçınılması gerekir. “Sizi dinliyorum” ve “Yaşadıklarınızı anlatmak sizin için zor olabilir” gibi ifadeler güvenli iletişimi destekler. Kişinin duygularını kabul etmek, yaşanan olayın tüm ayrıntılarını doğrulamak veya hukuki bir hüküm vermek anlamına gelmez.
• Şiddeti normalleştirmeme: Şiddet, “aile içi tartışma” veya “özel mesele” olarak küçültülmemelidir. Tehdit, korkutma, zorlayıcı kontrol ve ekonomik baskı da ciddiye alınmalıdır.
• Sorumluluğu mağdura yüklememe: Şiddetin sorumluluğu şiddeti uygulayan kişiye aittir. Mağdura “Ne yaptın da böyle oldu?” veya “Biraz sabretseydin” gibi ifadeler yöneltilmemelidir.
• Güvenli yönlendirme: Psikolojik İlk Yardım psikoterapi değildir. Dinî lider kendi rolünün sınırlarını bilmeli; acil tehlikede 112’ye, sosyal destek ve yönlendirme için ALO 183’e, ihtiyaç halinde ŞÖNİM’e ve ilgili uzmanlara başvurulmasını desteklemelidir. Mağdurun izni, mahremiyeti ve güvenliği gözetilmeli; faille yüzleştirme veya zorla barıştırma yoluna gidilmemelidir.
Bu yaklaşımın amacı kişiyi sorgulamak ya da travmatik olayı ayrıntılı biçimde anlattırmak değil; güvenliği, sakinliği, ihtiyaçları ve destek kaynaklarıyla bağlantıyı öncelemektir.

8.4. Aile Sorunlarında Dinî Liderlere Başvurma Davranışı:

Bazı kişiler evlilik sorunları, aile içi anlaşmazlıklar ve şiddet yaşantıları karşısında ilk olarak güvendikleri dinî lidere başvurabilir. Bunun nedenleri arasında dinî lidere duyulan güven, toplumsal yakınlık, kolay ulaşılabilirlik ve aile meselelerini tanıdık bir kişiyle paylaşma isteği bulunabilir. Özellikle aile içindeki sorunların başkalarına anlatılmasından çekinen kişiler için dinî liderle yapılan görüşme ilk yardım arayışı olabilir. Bu görüşmelerde şiddetin sıradan bir aile tartışması olarak değerlendirilmemesi gerekir. Dinî lider, mağdurun güvenliğini dikkate almalı, şiddeti durdurma sorumluluğunu mağdura yüklememeli ve uygun destek mekanizmalarına ulaşmasına yardımcı olmalıdır.

8.5. Dinî Liderlerin Şiddeti Fark Etme Kapasitesi:

Dinî liderlerin kadına yönelik şiddeti fark edebilmesi, şiddetin yalnızca fiziksel yaralanmalardan ibaret olmadığını bilmeleriyle mümkündür. Hakaret, tehdit, aşağılama, ekonomik kısıtlama, sosyal çevreden uzaklaştırma ve sürekli kontrol etme de şiddetin farklı biçimleridir. Bir kadın, yaşadığı şiddeti doğrudan anlatmayabilir veya korktuğu için bazı ayrıntıları gizleyebilir. Bu nedenle dinî liderlerin kişinin sözlerine, kaygılarına ve güvenlik endişelerine dikkat etmeleri önemlidir. Ancak tek başına bir davranıştan hareketle kesin bir sonuca varmamalı, kişinin anlatımını dikkatle dinlemeli ve riskli durumlarda uzman desteğine başvurulmasını sağlamalıdır.

8.6. Şiddet Belirtilerini Tanıma:

Şiddetin belirtileri fiziksel, psikolojik, ekonomik ve sosyal alanlarda ortaya çıkabilir. Açıklanması güç yaralanmalar, yoğun korku, sürekli özür dileme, eşinin tepkisinden çekinme, arkadaşlarıyla görüşememe veya parasını bağımsız kullanamama dikkat edilmesi gereken durumlar arasında yer alabilir. Bununla birlikte, bu belirtiler tek başına şiddetin kesin kanıtı değildir. Dinî liderler kişiyi sorguya çekmek yerine güvenli ve özel bir ortamda konuşma fırsatı sunmalıdır. Şiddet veya ciddi tehdit riski varsa konuyu yalnızca nasihatle çözmeye çalışmamalı, mağdurun güvenliğini önceliklendirmeli ve uygun kurumlara yönlendirmelidir.

8.7. Mağdurla İletişim Kurma:

Şiddete maruz kalan bir kadınla iletişim kurulurken güven, saygı ve anlayış esas alınmalıdır. Kadının yaşadıklarını anlatması için baskı yapılmamalı, anlattıkları küçümsenmemeli ve kendisini suçlu hissetmesine neden olacak ifadelerden kaçınılmalıdır. “Neden daha önce ayrılmadın?” veya “Sen de biraz sabretseydin” gibi sözler mağdurun yaşadığı sıkıntıyı artırabilir. Bunun yerine “Yaşadıklarınız için üzgünüm”, “Şiddet sizin suçunuz değil” ve “Güvenliğiniz için hangi desteğe ihtiyacınız olduğunu birlikte değerlendirebiliriz” gibi ifadeler kullanılabilir. Mağdurun kararlarına saygı gösterilmeli, ancak acil tehlike varsa güvenlik için gerekli adımlar geciktirilmemelidir.

8.8. Şiddet Uygulayan Erkekle İletişim Kurma:

Şiddet uygulayan erkekle iletişim kurulurken davranışın sorumluluğu açık biçimde ortaya konulmalıdır. Ekonomik sorunlar, kıskançlık, öfke veya aile içindeki anlaşmazlıklar şiddetin gerekçesi olarak kabul edilmemelidir. Dinî lider, erkeğin davranışlarını küçümsemeden ve şiddeti normalleştirmeden konuşmalı, şiddetin karşı tarafın güvenliği ve psikolojik durumu üzerindeki etkilerini açıklamalıdır. “Eşinizin davranışlarından bağımsız olarak, ona zarar vermemek sizin sorumluluğunuzdur” gibi açık ifadeler kullanılabilir. Görüşme sırasında tehdit veya saldırı riski varsa yüzleştirme yapılmamalı ve mağdurun güvenliğini tehlikeye atabilecek ortak görüşmelerden kaçınılmalıdır. Gerektiğinde erkek, şiddet davranışını değiştirmeye yönelik uzman programlarına yönlendirilmelidir.

8.9. Empatik İletişim:

Empatik iletişim, kişinin karşısındaki insanın duygularını ve yaşadıklarını anlamaya çalışmasıdır. Şiddet mağdurlarıyla iletişimde empati kurmak, kişinin kendisini yalnız ve suçlanmış hissetmesini önlemeye yardımcı olabilir. Dinî lider, kadının yaşadığı korkuyu veya çaresizliği anlamaya çalışmalı ve kendi değer yargılarını onun üzerine dayatmamalıdır. Empati, yaşanan her olay hakkında hemen hüküm vermek değil, kişiyi dikkatle dinlemek ve güvenliğini önemsemektir. Şiddet uygulayan erkekle iletişimde de empati kurulabilir; ancak bu, şiddeti mazur görmek veya sorumluluğu azaltmak anlamına gelmez. Amaç, kişinin davranışlarının sonuçlarını anlamasını ve sorumluluk almasını desteklemektir.

8.10. Yargılamadan Dinleme:

Yargılamadan dinleme, kişinin anlattıklarını ön yargıyla değerlendirmeden, sözünü kesmeden ve suçlayıcı ifadeler kullanmadan dinlemektir. Şiddet mağduru, yaşadıklarını açıklarken utanabilir, korkabilir veya olayları anlatmakta zorlanabilir. Dinî liderin sakin bir tutum sergilemesi ve kişiye kendisini ifade etmesi için zaman tanıması güven duygusunu güçlendirebilir. Görüşme sırasında “Ailenin huzuru için bunları anlatmamalısın” veya “Bu konuyu kendi aranızda çözmelisiniz” gibi ifadeler kullanılmamalıdır. Kişinin anlattıkları gizlilik ve güvenlik ilkeleri gözetilerek ele alınmalı, ancak yakın ve ciddi tehlike söz konusuysa gerekli koruyucu adımların atılması sağlanmalıdır.

8.11. Doğru Yönlendirme:

Dinî liderlerin önemli görevlerinden biri, kendi bilgi ve yetki sınırlarını aşan durumlarda kişileri uygun kurumlara yönlendirmektir. Şiddete maruz kalan kadınlar, ihtiyaçlarına ve güvenlik durumlarına göre kolluk birimlerinden, sağlık kuruluşlarından, sosyal hizmetlerden ve Şiddet Önleme ve İzleme Merkezlerinden (ŞÖNİM) destek alabilirler. Türkiye’de ALO 183 Sosyal Destek Hattı sosyal hizmetlere ilişkin rehberlik ve yönlendirme sağlayabilir; acil tehlike durumunda 112 Acil Çağrı Merkezi aranabilir. Dinî lider, mağduru yardım almaya zorlamadan seçenekler hakkında bilgi vermeli ve başvuru sürecinde destekleyici bir tutum sergilemelidir. Mağdurun güvenliği tehlikedeyse şiddet uygulayan kişiyle izinsiz biçimde iletişime geçmekten ve mağdurun yerini ya da anlattıklarını paylaşmaktan kaçınılmalıdır.

8.12. Psikolojik Destek ile Dinî Rehberlik Arasındaki Sınırlar:

Dinî rehberlik, kişinin inançları ve manevi ihtiyaçları doğrultusunda desteklenmesini amaçlarken psikolojik destek, ruhsal sorunların değerlendirilmesi ve uygun bilimsel yöntemlerle ele alınmasını kapsar. Bu iki destek biçimi birbirini tamamlayabilir; ancak birbirinin yerine geçmez. Dinî liderler manevi destek sunabilir, umut ve dayanışma duygusunu güçlendirebilir ve kişiyi uzman yardımı almaya teşvik edebilir. Buna karşılık travma, yoğun kaygı, depresif belirtiler veya şiddetin oluşturduğu psikolojik etkiler konusunda tanı koymaya ya da tedavi uygulamaya çalışmamalıdır. Şiddet vakalarında yalnızca dua, nasihat veya aile uzlaşması önererek profesyonel yardımın geciktirilmesi doğru değildir. Özellikle güvenlik riski bulunan durumlarda mağdurun korunması öncelikli olmalıdır. TEKMED’in “Değişim İçin İnanç” projesi kapsamında dinî liderlerin bu sınırları öğrenmesi, hem etkili manevi rehberlik sunmalarına hem de şiddet mağdurlarının doğru destek hizmetlerine ulaşmasına katkı sağlayabilir.

• DİNÎ LİDERLERİN PSİKOLOJİK EĞİTİM İHTİYAÇLARI

9.1. Psikolojik Farkındalık Eğitimi:

Psikolojik farkındalık eğitimi, dinî liderlerin insan davranışlarını, duygularını ve kişiler arası ilişkileri daha iyi anlamalarını amaçlar. Bu eğitim sayesinde korku, kaygı, öfke, suçluluk ve çaresizlik gibi duyguların insanların davranışlarını nasıl etkileyebileceği öğrenilir. Kadına yönelik şiddetin yalnızca fiziksel yaralanmalardan ibaret olmadığı, kişinin ruhsal sağlığını, özgüvenini ve sosyal ilişkilerini de etkilediği açıklanır. Dinî liderlerin psikolojik farkındalık kazanması, şiddet mağdurlarına daha bilinçli ve duyarlı yaklaşmalarına yardımcı olur.

9.2. Şiddetin Psikolojik Belirtilerini Tanıma:

Şiddete maruz kalan kişilerde korku, yoğun kaygı, içe kapanma, özgüven kaybı, sürekli tetikte olma ve kendini suçlama gibi belirtiler görülebilir. Bazı kadınlar eşlerinin yanında konuşmaktan çekinebilir, kararlarını bağımsız biçimde alamayabilir veya sosyal çevrelerinden uzaklaşabilir. Ancak bu belirtiler tek başına şiddetin kesin kanıtı değildir. Dinî liderler bu tür işaretleri dikkatle değerlendirmeli, kişiyi suçlamadan dinlemeli ve güvenli bir ortamda destek aramasını kolaylaştırmalıdır.

9.3. Travma Konusunda Temel Bilgi:

Travma, kişinin güvenliğini veya yaşam bütünlüğünü tehdit eden olaylar karşısında ortaya çıkabilen psikolojik etkileri ifade eder. Fiziksel şiddet, cinsel saldırı, tehdit ve uzun süreli psikolojik baskı travmatik sonuçlara neden olabilir. Travma yaşayan kişilerde uyku sorunları, korku, dikkat güçlüğü, olayları tekrar tekrar hatırlama veya insanlara güvenmekte zorlanma görülebilir. Her bireyin travmaya verdiği tepki farklıdır. Dinî liderlerin bu belirtileri tanıması, mağdurun yaşadıklarını küçümsememesi ve gerektiğinde psikolojik destek alması için uygun yönlendirme yapması önemlidir.

9.4. Kriz İletişimi:

Kriz iletişimi, kişinin yoğun korku, panik veya tehlike yaşadığı durumlarda sakin, açık ve güven verici biçimde iletişim kurmayı kapsar. Şiddet mağduru bir kadınla görüşürken öncelikle kendisinin ve varsa çocuklarının acil güvenlik durumu değerlendirilmelidir. Kişiye baskı yapılmamalı, ayrıntıları anlatmaya zorlanmamalı ve şiddet uygulayan kişiyle yüzleştirilmemelidir. Acil tehlike varsa güvenli bir yere ulaşmak ve gerekli acil yardım hizmetlerine başvurmak önceliklidir. Dinî liderler kriz anında tek başlarına çözüm üretmeye çalışmak yerine ilgili uzman ve kurumlarla iş birliği yapmalıdır.

9.5. Empati Eğitimi:

Empati eğitimi, dinî liderlerin başkalarının duygularını ve yaşadıkları güçlükleri anlamaya çalışmalarını sağlar. Şiddet mağdurları çoğu zaman korku, utanç, suçluluk veya çaresizlik hissedebilir. Bu kişilere karşı anlayışlı davranmak, yaşadıklarını küçümsememek ve onları suçlamamak güven ilişkisini güçlendirir. Empati kurmak, kişinin her davranışını onaylamak anlamına gelmez; onun yaşadıklarını anlamaya ve ihtiyaçlarını fark etmeye çalışmaktır. Şiddet uygulayan erkeklerle görüşmelerde de empati kullanılabilir, ancak bu yaklaşım şiddetin sorumluluğunu ortadan kaldırmamalıdır.

9.6. Aktif Dinleme:

Aktif dinleme, karşıdaki kişiyi dikkatle dinlemeyi, söylediklerini anlamaya çalışmayı ve uygun sorularla iletişimi sürdürmeyi kapsar. Dinî liderler şiddet mağdurunun sözünü kesmeden konuşmasına fırsat vermeli, aceleci yorumlardan kaçınmalı ve anlattıklarını doğru anlayıp anlamadıklarını kontrol etmelidir. “Sizi doğru anladıysam, bu durum kendinizi güvende hissetmenizi zorlaştırıyor” gibi ifadeler kişinin anlaşıldığını hissetmesine yardımcı olabilir. Aktif dinleme sırasında mağdurun anlatmak istemediği ayrıntılar için baskı yapılmamalı ve görüşmenin güvenliği korunmalıdır.

9.7. Öfke ve Çatışma Yönetimi:

Öfke ve çatışma yönetimi eğitimi, anlaşmazlıkların şiddete başvurmadan çözülmesi için gerekli becerileri geliştirmeyi amaçlar. Öfke doğal bir duygu olsa da hakaret, tehdit, fiziksel saldırı veya zorlayıcı davranışlar için gerekçe oluşturmaz. Erkeklerin öfkelendiklerinde durup düşünmeleri, duygularını uygun biçimde ifade etmeleri ve gerektiğinde ortamdan güvenli şekilde uzaklaşmaları öğretilebilir. Ancak kadına yönelik şiddet yalnızca öfke kontrolü sorunu olarak ele alınmamalıdır. Güç ve kontrol davranışlarının, toplumsal cinsiyet eşitsizliğinin ve kişinin kendi davranışlarından sorumlu olmasının da değerlendirilmesi gerekir.

9.8. Aile İçi İletişim:

Sağlıklı aile içi iletişim, eşlerin birbirlerini dinlemelerini, ihtiyaçlarını açıkça ifade etmelerini ve sorunları karşılıklı saygı temelinde çözmelerini sağlar. Suçlayıcı konuşmalar, aşağılama, tehdit ve sürekli eleştiri aile ilişkilerine zarar verebilir. Dinî liderler ailelere sorunları konuşarak çözme, ortak karar alma ve sorumlulukları paylaşma konusunda rehberlik edebilir. Bununla birlikte, şiddetin bulunduğu ilişkilerde yalnızca iletişim becerilerini geliştirmeye odaklanmak yeterli değildir. Mağdurun güvenliği tehlikedeyse ortak görüşme veya arabuluculuk önerilmemeli; öncelikle güvenlik ve uzman desteği sağlanmalıdır.

9.9. Sağlıklı İlişki ve Sınırlar:

Sağlıklı ilişkiler, karşılıklı saygı, güven, eşitlik ve bireysel sınırlara dayanır. Eşlerin birbirlerinin düşüncelerine, arkadaşlıklarına, kişisel alanlarına ve kararlarına saygı göstermesi gerekir. Telefonu zorla kontrol etmek, sürekli konum istemek, giyime müdahale etmek, ekonomik kaynakları kısıtlamak veya aile ve arkadaşlarla görüşmeyi engellemek kontrol davranışlarıdır. Dinî liderlerin bu davranışların sevgi veya koruma gerekçesiyle haklılaştırılamayacağını açıklamaları önemlidir. Sağlıklı ilişkide anlaşmazlıklar yaşanabilir, ancak hiç kimsenin diğer kişiyi korkutma, baskı altına alma veya özgürlüğünü kısıtlama hakkı yoktur.

9.10. Rıza ve Cinsel Şiddet Konusunda Farkındalık:

Rıza, kişinin özgür iradesiyle verdiği, baskı ve zorlama içermeyen onayı ifade eder. Evlilik veya yakın ilişki, kişinin her durumda cinsel birlikteliğe onay verdiği anlamına gelmez. Tehdit, korkutma, fiziksel güç kullanma veya kişinin özgür karar vermesini engelleme yoluyla gerçekleştirilen cinsel davranışlar ciddi bir hak ihlalidir. Dinî liderlerin cinsel şiddet konusunda mağduru suçlayan, utandıran veya yaşananları gizlemeye yönelten ifadelerden kaçınmaları gerekir. Bu konuda eğitim, kişisel sınırlara saygıyı ve kişinin bedeni üzerindeki karar hakkını vurgulamalıdır. Şiddete maruz kalan kişiler uygun sağlık, psikolojik ve hukuki destek hizmetlerine yönlendirilmelidir.

9.11. Çocuk ve Ergen Psikolojisi:

Çocuklar ve ergenler, aile içindeki şiddetten doğrudan etkilenebilecekleri gibi şiddete tanık olduklarında da psikolojik açıdan zarar görebilirler. Bu çocuklarda korku, öfke, içe kapanma, okul başarısında düşüş, uyku sorunları veya davranış değişiklikleri görülebilir. Bazı çocuklar yaşananlardan kendilerini sorumlu tutabilir veya şiddeti ilişkilerde olağan bir davranış olarak öğrenebilir. Ancak çocukların tepkileri yaşlarına ve yaşam koşullarına göre farklılık gösterir. Dinî liderler çocukların güvenliğini önemsemeli, onları ayrıntıları anlatmaya zorlamamalı ve riskli durumlarda çocuk koruma ve sosyal hizmet mekanizmalarına uygun yönlendirme yapmalıdır.

9.12. Risk Değerlendirmesi:

Risk değerlendirmesi, şiddetin devam etme veya daha ağır sonuçlara yol açma ihtimalini anlamaya yönelik dikkatli bir süreçtir. Şiddetin sıklığının artması, öldürme tehditleri, boğaz sıkma, silahla tehdit etme, takip etme, zorla alıkoyma ve ayrılık döneminde tehditlerin yoğunlaşması ciddi uyarı işaretleridir. Dinî liderlerin bu belirtileri tanıması önemlidir; ancak profesyonel risk değerlendirmesinin yerine geçecek kararlar vermemeleri gerekir. Acil tehlike varsa 112 Acil Çağrı Merkezi ile iletişime geçilmesi ve mağdurun güvenliğinin sağlanması önceliklidir. Şiddet uygulayan kişiyle yüzleştirme yapmak veya mağdurun planlarını ona bildirmek riski artırabilir.

9.13. Güvenli Yönlendirme:

Güvenli yönlendirme, şiddete maruz kalan kişinin ihtiyaç duyduğu desteğe, güvenliğini tehlikeye atmadan ulaşmasına yardımcı olmaktır. Dinî liderler kişinin isteğini, mahremiyetini ve güvenlik durumunu dikkate alarak uygun başvuru seçenekleri hakkında bilgi vermelidir. Türkiye’de acil tehlike durumunda 112 aranabilir; ALO 183 Sosyal Destek Hattı sosyal hizmetlere ilişkin bilgi ve yönlendirme sağlayabilir. Şiddet Önleme ve İzleme Merkezleri (ŞÖNİM) de ilgili destek mekanizmaları arasında yer alır. Yönlendirme sırasında mağdurun izni olmadan kişisel bilgilerinin paylaşılmasından kaçınılmalı; ancak acil tehlike ve ilgili koruma yükümlülükleri söz konusu olduğunda gerekli işlemler uygun biçimde yürütülmelidir.

9.14. Psikolog, Sosyal Hizmet Uzmanı ve Diğer Profesyonellere Yönlendirme:

Kadına yönelik şiddetle mücadele, farklı uzmanlık alanlarının iş birliğini gerektirir. Psikologlar ve psikiyatri uzmanları psikolojik etkilerin değerlendirilmesi ve uygun ruh sağlığı desteğinin sağlanmasında; sosyal hizmet uzmanları ise sosyal destek, koruma ve hizmetlere erişim süreçlerinde görev alabilir. Sağlık çalışanları fiziksel ve cinsel şiddetin sağlık sonuçlarıyla ilgilenirken kolluk ve ilgili adli kurumlar güvenlik ve hukuki süreçlerde rol üstlenebilir. Dinî liderler bu uzmanların görevlerini üstlenmeye çalışmak yerine kendi rehberlik rollerini doğru biçimde yerine getirmeli ve gerektiğinde kişiyi uygun hizmetlere yönlendirmelidir. TEKMED’in “Değişim İçin İnanç” projesi kapsamında dinî liderler, psikologlar, sosyal hizmet uzmanları ve ilgili kurumlar arasında iş birliğinin geliştirilmesi, şiddet mağdurlarının daha güvenli ve etkili destek almasına katkı sağlayabilir.

1. DİNÎ SÖYLEMİN PSİKOLOJİK ETKİSİ

10.1. Şiddeti Meşrulaştıran Söylemler:

Toplumda kullanılan bazı ifadeler, kadına yönelik şiddetin normal görülmesine veya haklı gösterilmesine neden olabilir. “Erkektir, sinirlenir”, “Aile meselesidir, dışarıya anlatılmaz” veya “Kadın eşine itaat etmelidir” gibi ifadeler, şiddetin üzerinin örtülmesine ve mağdurun sessiz kalmasına yol açabilir. Bu söylemler, şiddet uygulayan kişinin sorumluluğunu azaltırken kadının kendisini suçlu hissetmesine neden olabilir. Dinî liderlerin bu tür ifadelerin zararlarını fark etmeleri ve şiddeti hiçbir gerekçeyle meşrulaştırmayan bir dil kullanmaları önemlidir. Aile bütünlüğünü korumak, şiddeti gizlemek değil, aile bireylerinin güvenliğini ve insan onurunu korumak anlamına gelmelidir.

10.2. Şiddeti Reddeden Dinî Yaklaşım:

Dinî değerler, insanın yaşamını, onurunu, haklarını ve güvenliğini koruyan bir anlayışla ele alınmalıdır. Dinî liderler, kadına yönelik şiddetin sevgi, kıskançlık, öfke veya aile içindeki anlaşmazlıklarla haklı gösterilemeyeceğini açıkça ifade etmelidir. Manevi rehberlik, şiddete maruz kalan kişiyi sabretmeye zorlamak veya yaşananları gizlemesini istemek için kullanılmamalıdır. Bunun yerine şiddetin sona erdirilmesi, mağdurun korunması ve şiddet uygulayan kişinin sorumluluğunu kabul etmesi gerektiği vurgulanmalıdır. Bu yaklaşım, dinî söylemin şiddetin normalleştirilmesine değil, şiddetsiz ve güvenli aile ilişkilerinin geliştirilmesine katkı sağlamasını amaçlar.

10.3. Merhamet, Adalet ve İnsan Onuru:

Merhamet, adalet ve insan onuru, insanların birbirlerine karşı davranışlarını belirleyen temel değerlerdir. Merhamet, kişinin karşısındaki insanın acısını anlamasını ve ona zarar vermekten kaçınmasını gerektirir. Adalet, kadın ve erkeğin haklarının eşit biçimde gözetilmesini ve şiddet uygulayan kişinin davranışlarından sorumlu tutulmasını içerir. İnsan onuruna saygı ise hiçbir insanın aşağılanmamasını, tehdit edilmemesini ve baskı altında tutulmamasını gerektirir. Dinî liderler bu değerleri vaazlarında, sohbetlerinde ve bireysel görüşmelerinde ele alarak kadına yönelik şiddetin kabul edilemez olduğunu vurgulayabilirler.

10.4. Eşler Arası Saygı:

Eşler arası saygı, sağlıklı bir aile ilişkisinin temel unsurlarından biridir. Eşlerin düşüncelerine, duygularına, kişisel sınırlarına ve kararlarına değer vermesi, aile içinde güven duygusunu güçlendirir. Kadının görüşlerini ifade etmesi, çalışması, sosyal ilişkilerini sürdürmesi veya aile kararlarına katılması bir tehdit olarak görülmemelidir. Saygı, yalnızca sözlü nezaketle sınırlı değildir; tehdit etmemeyi, aşağılamamayı, ekonomik baskı kurmamayı ve fiziksel ya da cinsel şiddete başvurmamayı da kapsar. Dinî liderlerin erkeklere yönelik mesajlarında eşler arası karşılıklı saygıyı ve ortak sorumluluğu vurgulamaları, eşitlikçi aile anlayışının gelişmesine yardımcı olabilir.

10.5. Aile İçi İletişim:

Aile içi iletişim, eşlerin duygu ve düşüncelerini açıkça ifade etmelerini, birbirlerini dinlemelerini ve anlaşmazlıkları saygılı biçimde çözmelerini sağlar. Suçlayıcı ifadeler, hakaretler, tehditler ve aşağılamalar aile içindeki güveni zedeler. Dinî liderler, aile bireylerini karşılıklı dinlemeye, sorunları konuşarak çözmeye ve sorumlulukları paylaşmaya teşvik edebilir. Ancak şiddetin bulunduğu ilişkilerde iletişim sorunlarının çözülmesi tek başına yeterli değildir. Şiddet mağdurunun güvenliği tehlikedeyse ortak görüşme veya uzlaşma önerilmemeli, öncelikle koruyucu destek ve uzman yardımı sağlanmalıdır.

10.6. Erkeklere Yönelik Mesajların Psikolojik Etkisi:

Erkeklere yönelik dinî ve toplumsal mesajlar, onların erkeklik, aile sorumluluğu ve güç anlayışlarını etkileyebilir. Erkeğin aile içindeki otoritesini koruması gerektiğini öne çıkaran mesajlar, bazı durumlarda kontrol davranışlarını destekleyebilir. Buna karşılık sorumluluk, öz denetim, adalet, merhamet ve eşine saygı gösterme konularını öne çıkaran mesajlar, erkeklerin davranışlarını sorgulamalarına yardımcı olabilir. Erkeklere yönelik eğitimlerde yalnızca şiddetin yanlış olduğu söylenmemeli; öfkeyle başa çıkma, sağlıklı iletişim kurma ve davranışların sorumluluğunu üstlenme gibi konular da ele alınmalıdır. Mesajların etkili olabilmesi için erkekleri aşağılayan veya savunmaya iten bir dil yerine, açık ve sorumluluk kazandıran bir yaklaşım benimsenmelidir.

10.7. Hutbe ve Vaazların Davranış Değişikliğine Etkisi:

Bilişsel-Davranışçı ve Psiko-Sosyal Çerçevede Erkeklere Yönelik Mesajların Tasarımı:
Erkeklere yönelik dinî ve toplumsal mesajlar, aile içindeki sorumluluk, erkeklik rolleri, güç ve otorite algılarını etkileyebilir. “Ailede son söz mutlaka erkeğe ait olmalıdır” veya “İtaatsizlik saygınlığımı zedeler” gibi katı düşünceler, bazı kişilerde kontrol davranışlarını meşrulaştırabilir. Buna karşılık öz denetim, adalet, merhamet, kişisel sorumluluk ve karşılıklı saygıyı öne çıkaran mesajlar, kişinin kendi düşünce ve davranışlarını sorgulamasına katkı sağlayabilir.
Eğitim ve iletişim çalışmalarında şu ilkeler önerilir:
• Kural bildirmekle yetinmeyip beceri kazandırmak: Öfke ve duygu düzenleme, çatışma sırasında güvenli biçimde ara verme, şiddetsiz iletişim ve sorun çözme becerileri örnek olaylar ve uygulamalarla çalışılmalıdır.
• Sorumluluğu açıkça vurgulamak: “Beni tahrik etti” veya “Öfkeme yenik düştüm” gibi ifadelerin şiddeti mazur göstermediği anlatılmalı; davranışın sorumluluğunun uygulayan kişide olduğu netleştirilmelidir.
• Dönüştürücü ve hak temelli dil kullanmak: Erkekleri topluca aşağılayan veya suçlayan bir dil yerine, şiddetsiz değişimin sorumluluğunu almaya çağıran açık, tutarlı ve saygılı bir dil tercih edilmelidir. Bu yaklaşım şiddeti hafifletmemeli, mağdurun haklarını ve güvenliğini tartışmaya açmamalıdır.
• İnanç ve değerleri şiddeti önleme yönünde kullanmak: Adalet, merhamet, kul hakkı, emanet ve insan onuru gibi değerler, şiddeti meşrulaştırmak için değil; şiddeti reddetmek ve sorumluluğu güçlendirmek için ele alınmalıdır.
Bu çerçeve, erkekleri değişimin pasif muhatabı değil, şiddetsiz ilişkilerin kurulmasında sorumluluk üstlenen aktörler olarak konumlandırır.

Hutbe ve vaazlar, geniş kitlelere ulaşarak toplumsal farkındalık oluşturma potansiyeline sahiptir. Kadına yönelik şiddetin insan hakları, aile güvenliği ve toplumsal sorumluluk açısından ele alınması, dinleyicilerin konuya ilişkin düşüncelerini sorgulamalarına yardımcı olabilir. Şiddetin kabul edilemez olduğunun açıkça belirtilmesi, mağdurun suçlanmaması ve erkeklerin davranışlarından sorumlu olduklarının vurgulanması önemlidir. Ancak tek bir hutbe veya vaazın kalıcı davranış değişikliği oluşturacağı varsayılmamalıdır. Davranış değişikliği, tekrarlanan eğitimler, bireysel farkındalık, toplumsal destek ve gerektiğinde uzman müdahalesiyle güçlenebilir. Bu nedenle dinî mesajların eğitim programları, danışmanlık hizmetleri ve kurumlar arası iş birliğiyle desteklenmesi yararlı olacaktır.

10.8. Dinî Liderin Kullandığı Dilin Önemi:

Dinî liderin kullandığı dil, dinleyicilerin kadına yönelik şiddeti nasıl değerlendirdiklerini etkileyebilir. Şiddeti küçümseyen, mağduru suçlayan veya erkeğin davranışlarını haklı gösteren ifadeler, toplumdaki yanlış inanışları güçlendirebilir. Buna karşılık açık, saygılı ve sorumluluk vurgusu taşıyan bir dil, şiddetin kabul edilemez olduğunun anlaşılmasına yardımcı olur. Dinî liderler kadınların yaşadıklarını anlatmalarını kolaylaştıran, erkekleri davranışlarını sorgulamaya teşvik eden ve yardım aramayı destekleyen ifadeler kullanmalıdır. “Aile içindeki sorunlar gizli kalmalıdır” demek yerine “Şiddet karşısında güvenliği sağlamak ve uygun destek almak önemlidir” mesajı verilmelidir. Kullanılan dil, mağduru sessizliğe yöneltmek yerine güvenliğe ve çözüme ulaşmasını desteklemelidir.

10.9. Suçlayıcı Dil Yerine Dönüştürücü Dil:

Suçlayıcı dil, kişinin kendisini savunmaya yönelmesine, mağdurun ise utanmasına veya kendisini sorumlu hissetmesine neden olabilir. Dönüştürücü dil ise davranışın yanlışlığını açıkça ortaya koyarken sorumluluk almayı ve değişimi destekler. Örneğin, “Eşin seni kızdırdığı için böyle davranmış olabilirsin” demek yerine “Öfke yaşamak mümkündür, ancak şiddet uygulamak senin sorumluluğundadır” denilebilir. Mağdura “Neden daha önce ayrılmadın?” diye sormak yerine “Güvenliğiniz için hangi desteğe ihtiyacınız var?” yaklaşımı benimsenebilir. Dönüştürücü dil, şiddeti mazur görmek anlamına gelmez; şiddetin sorumluluğunu doğru kişiye yükler ve güvenli davranış değişikliğini teşvik eder. Dinî liderlerin bu dili benimsemeleri, hem mağdurlara destek sunmalarını hem de erkeklerin şiddetsiz ilişki kurma sorumluluğunu anlamalarını kolaylaştırabilir.

1. PSİKOLOJİK EĞİTİM PROGRAMININ TASARIMI

11.1. Eğitimin Amacı

Eğitimin temel amacı, dinî liderlerin kadına yönelik şiddetin psikolojik, sosyal, kültürel ve ailevi boyutları konusunda bilgi ve farkındalık kazanmalarını sağlamaktır. Eğitimle birlikte dinî liderlerin şiddetin belirtilerini tanımaları, şiddet mağdurlarıyla güvenli ve empatik iletişim kurmaları ve gerektiğinde mağdurları uygun profesyonel destek mekanizmalarına yönlendirmeleri hedeflenmektedir.

Ayrıca eğitim, erkeklerin şiddet davranışlarının sorumluluğunu üstlenmelerini destekleyecek iletişim yöntemlerinin geliştirilmesini ve dinî liderlerin toplumda şiddeti reddeden, eşitlikçi ve insan onuruna dayalı bir yaklaşım geliştirmelerini amaçlamaktadır.

11.2. Eğitim Hedefleri:

Eğitim sonunda katılımcıların kadına yönelik şiddetin farklı biçimlerini tanımaları ve şiddetin psikolojik sonuçlarını temel düzeyde açıklayabilmeleri hedeflenmektedir. Katılımcıların toplumsal cinsiyet rolleri, erkeklik algısı, güç ve kontrol davranışları ile şiddet arasındaki ilişkiyi değerlendirebilmeleri amaçlanmaktadır.

Bunun yanında katılımcıların empatik iletişim, aktif dinleme, kriz iletişimi ve çatışma yönetimi becerilerini geliştirmeleri; mağduru suçlamayan ve şiddeti meşrulaştırmayan bir dil kullanmaları hedeflenmektedir. Riskli durumları fark etmeleri ve gerektiğinde psikolog, sosyal hizmet uzmanı, sağlık kuruluşları ve ilgili kamu kurumlarına doğru yönlendirme yapabilmeleri de eğitimin temel hedefleri arasındadır.

11.3. Hedef Grup

Eğitimin temel hedef grubu erkek dinî liderler ve din görevlileridir. Bu kapsamda imamlar, vaizler, müftülük personeli, ilahiyat mezunları ve öğrencileri, imam hatip lisesi mezun ve öğrencileri ve toplumda dinî rehberlik yapan diğer kişiler programa dâhil edilir.

Eğitim sürecinde ailelerle doğrudan iletişim kuran, evlilik ve aile sorunları konusunda kendisine danışılan ve toplumda kanaat oluşturma gücüne sahip dinî liderlere öncelik verilmesi yararlı olacaktır. Gerektiğinde psikologlar, sosyal hizmet uzmanları, akademisyenler ve ilgili kamu kurumlarının temsilcileri de eğitim sürecine uzman olarak dahil edilebilir.

11.4. Eğitim İhtiyaçlarının Belirlenmesi:

Eğitim programının etkili olabilmesi için öncelikle katılımcıların bilgi ve farkındalık düzeylerinin belirlenmesi gerekir. Bunun için eğitim öncesinde kısa bir ihtiyaç analizi uygulanabilir. Katılımcıların kadına yönelik şiddet, aile içi iletişim, travma, toplumsal cinsiyet, rıza, risk değerlendirmesi ve doğru yönlendirme konularındaki bilgi düzeyleri değerlendirilebilir.

Ayrıca dinî liderlerin karşılaştıkları aile sorunları ve şiddet vakaları konusunda hangi konularda zorlandıkları belirlenebilir. Bu değerlendirmeler sonucunda eğitim modüllerinin içeriği ve uygulama yöntemleri katılımcıların gerçek ihtiyaçlarına göre şekillendirilebilir.

11.5. Eğitim Modülleri:

Eğitim programı birbirini tamamlayan modüllerden oluşturulabilir. Temel modüller arasında kadına yönelik şiddetin tanımı ve türleri, şiddetin psikolojik boyutları, şiddet uygulayan erkeklerin davranış örüntüleri, toplumsal ve kültürel faktörler, travma ve psikolojik etkiler, dinî liderlerin rolü, iletişim becerileri, risk değerlendirmesi ve güvenli yönlendirme yer alabilir.

Ayrıca dinî söylem ve kadına yönelik şiddet, sağlıklı aile ilişkileri, rıza ve cinsel şiddet, çocukların şiddetten etkilenmesi ve profesyonel destek mekanizmaları ayrı eğitim modülleri olarak ele alınabilir.

11.6. Eğitim Yöntemleri:

Eğitimde yalnızca teorik anlatıma dayalı bir yöntem yerine, katılımcıların aktif olarak sürece dahil edildiği yöntemlerin kullanılması önerilir. Kısa sunumlar, soru-cevap, vaka analizi, grup çalışmaları, rol oynama, senaryo uygulamaları ve tartışmalar birlikte kullanılabilir.

Katılımcıların kendi deneyimlerini paylaşabilecekleri güvenli bir eğitim ortamı oluşturulmalıdır. Ancak gerçek şiddet vakalarının kişisel bilgileri paylaşılmamalı ve katılımcıların mahremiyetine dikkat edilmelidir. Eğitim sırasında kullanılan örneklerin mağduru suçlamayan ve şiddeti normalleştirmeyen bir anlayış taşıması önemlidir.

Eğitim Metodolojisi ve Pedagojik Güvenlik:
Eğitim, yetişkin öğrenmesi ve deneyimsel öğrenme ilkeleri doğrultusunda katılımcı merkezli biçimde yürütülmelidir. Kısa sunumlar bilgi zemini oluştururken vaka analizi, küçük grup çalışmaları, rol oynama, senaryo simülasyonları, soru-cevap ve yapılandırılmış tartışmalar öğrenilenlerin uygulamaya aktarılmasını destekler. Katılımcıların kendi mesleki deneyimlerinden yararlanılmalı; ancak hiç kimse kişisel veya travmatik bir deneyimini paylaşmaya zorlanmamalıdır.
Eğitim ortamında psikolojik güvenlik sağlanmalı; farklı görüşler saygıyla ele alınmalı, ayrımcı ve mağduru suçlayıcı ifadeler eğitimci tarafından düzeltilmelidir. Gerçek vakalar kullanılacaksa isim, yer, tarih ve kişiyi tanıtıcı diğer ayrıntılar çıkarılarak anonimleştirilmelidir. Katılımcılara gizliliğin sınırları, çocukların korunmasına ilişkin yükümlülükler ve acil risk durumunda izlenecek yönlendirme yolu önceden açıklanmalıdır.
Rol oynama ve simülasyonlarda katılımcıların mağdur rolünü üstlenmesi zorunlu tutulmamalı; yoğun duygusal yük oluşturabilecek canlandırmalar yerine güvenli, kurgusal ve ölçülü senaryolar tercih edilmelidir. Her uygulamanın ardından yapılandırılmış çözümleme yapılmalı; hangi iletişim davranışlarının güven verdiği, hangi ifadelerin ikincil örselenmeye yol açabileceği ve hangi durumda uzman desteğine yönlendirme gerektiği değerlendirilmelidir.
Not: “Duygu ve davranış becerilerinin somatize edilmesi” ifadesi bu bağlamda uygun değildir. Bunun yerine “becerilerin uygulamalı etkinliklerle geliştirilmesi” veya “öğrenilenlerin uygulamaya aktarılması” ifadeleri kullanılmalıdır.

11.7. Vaka Çalışmaları:

Vaka çalışmaları, katılımcıların teorik bilgileri gerçek yaşamda karşılaşabilecekleri durumlarla ilişkilendirmelerini sağlar. Örneğin eşini sürekli telefonla kontrol eden, arkadaşlarıyla görüşmesini engelleyen ve ekonomik olarak kısıtlayan bir erkek üzerinden psikolojik şiddet ve kontrol davranışları ele alınabilir.

Başka bir vakada, fiziksel şiddet gören ancak çocukları nedeniyle evden ayrılmakta zorlanan bir kadının durumu incelenebilir. Katılımcılardan bu durumda dinî lider olarak nasıl iletişim kuracaklarını, hangi riskleri dikkate alacaklarını ve hangi destek mekanizmalarına yönlendirme yapabileceklerini değerlendirmeleri istenebilir.

Vaka çalışmalarında temel amaç, katılımcıların “Ne söylemeliyim?”, “Ne yapmamalıyım?”, “Risk nedir?” ve “Kimi devreye sokmalıyım?” sorularına güvenli ve doğru cevaplar geliştirmeleridir.

11.8. Rol Oynama:

Rol oynama yöntemi, katılımcıların gerçek yaşamda karşılaşabilecekleri iletişim durumlarını uygulamalı olarak deneyimlemelerini sağlar. Bir katılımcı dinî lider, bir katılımcı şiddet mağduru ve başka bir katılımcı şiddet uygulayan erkek rolünü üstlenebilir.

Örneğin mağdurun dinî lidere yaşadığı şiddeti anlattığı bir görüşme canlandırılabilir. Katılımcıların kullandıkları dil, soru biçimleri, empati düzeyleri ve yönlendirme yöntemleri eğitimci tarafından değerlendirilebilir. Uygulama sonrasında hangi ifadelerin yararlı olduğu ve hangi ifadelerin mağdur üzerinde olumsuz etki oluşturabileceği birlikte tartışılabilir.

11.9. Grup Çalışmaları:

Grup çalışmaları, katılımcıların farklı bakış açılarını görmelerine ve birlikte çözüm üretmelerine yardımcı olur. Katılımcılar küçük gruplara ayrılarak belirli konular üzerinde çalışabilirler.

Örneğin bir grup “Şiddeti meşrulaştıran söylemler”, başka bir grup “Dinî liderin kullanması gereken dil”, diğer bir grup ise “Şiddet mağdurunun güvenli yönlendirilmesi” konusunda çalışma yapabilir. Gruplar hazırladıkları sonuçları diğer katılımcılarla paylaşarak ortak bir değerlendirme gerçekleştirebilir.

11.10. Senaryo Çalışmaları:

Senaryo çalışmaları, katılımcıların farklı şiddet durumlarında nasıl davranmaları gerektiğini uygulamalı olarak değerlendirmelerini sağlar. Senaryolar gerçek hayatta karşılaşılabilecek durumlara göre hazırlanmalıdır.

Örneğin bir kadın, eşinin kendisini sürekli aşağıladığını ve telefonunu kontrol ettiğini dinî lidere anlatabilir. Başka bir senaryoda bir erkek, eşine uyguladığı şiddeti “beni çok öfkelendirdi” diyerek açıklayabilir. Katılımcılardan her durumda kullanılabilecek doğru iletişim yöntemlerini, riskleri ve yönlendirme seçeneklerini belirlemeleri istenebilir.

11.11. Psikolojik Farkındalık Uygulamaları:

Psikolojik farkındalık uygulamaları, katılımcıların kendi duygu, düşünce ve davranışlarını daha iyi tanımalarına yardımcı olur. Eğitim sırasında empati çalışmaları, duygu tanıma, aktif dinleme, öfke ve stres farkındalığı, iletişim tarzını değerlendirme ve ön yargıları fark etme gibi uygulamalar yapılabilir.

Katılımcılardan farklı bir kişinin yaşadığı bir olaya onun bakış açısından yaklaşmaları istenebilir. Böylece mağdurun yaşadığı korku, kaygı ve çaresizlik duygularını anlamaları kolaylaştırılabilir. Bu uygulamaların amacı katılımcılara psikolojik tedavi uygulamak değil, şiddet vakalarıyla karşılaştıklarında daha bilinçli ve duyarlı davranmalarını sağlamaktır.

11.12. Eğitim Materyalleri:

Eğitimde kullanılacak materyallerin sade, anlaşılır ve uygulamaya yönelik olması önemlidir. Eğitim sunumları, katılımcı el kitapları, vaka örnekleri, senaryo kartları, rol oynama formları, kısa videolar, değerlendirme formları ve bilgi broşürleri kullanılabilir.

Ayrıca şiddet türleri, şiddetin psikolojik belirtileri, risk işaretleri, güvenli iletişim, doğru yönlendirme ve destek mekanizmalarını gösteren görsel materyaller hazırlanabilir. Katılımcılara eğitim sonrasında kullanabilecekleri kısa bir “Dinî Liderler İçin Kadına Yönelik Şiddetle Mücadele Rehberi” verilmesi, eğitimde öğrenilen bilgilerin günlük uygulamalara aktarılmasını kolaylaştırabilir.

Eğitim materyallerinde mağduru suçlayan, şiddeti normalleştiren veya toplumsal cinsiyet eşitsizliğini güçlendiren ifadelerden kaçınılmalıdır. Tüm materyaller insan onuru, güvenlik, eşitlik, merhamet, adalet ve şiddetsizlik ilkeleri doğrultusunda hazırlanmalıdır.

1. ÖNERİLEN EĞİTİM MODÜLLERİ

Modül 1: Kadına Yönelik Şiddeti Anlamak

Modülün Amacı: Katılımcıların kadına yönelik şiddetin farklı biçimlerini tanımalarını, şiddetin yalnızca fiziksel davranışlardan ibaret olmadığını anlamalarını ve şiddetin birey, aile ve toplum üzerindeki etkilerini kavramalarını sağlamak.

İçerik:

Kadına yönelik şiddetin tanımı

Fiziksel, psikolojik, ekonomik ve cinsel şiddet

Israrlı takip, tehdit, aşağılama ve sosyal izolasyon

Şiddet ile güç ve kontrol arasındaki ilişki

Şiddetin aile ve toplum üzerindeki etkileri

Şiddetin normalleştirilmesine yol açan düşünceler

Uygulama:

Katılımcılara günlük yaşamdan örnekler verilerek hangi davranışların şiddet kapsamında değerlendirilebileceği tartışılır.

Beklenen Kazanımlar: Katılımcılar şiddetin farklı biçimlerini ayırt edebilir ve şiddetin erken belirtilerini daha kolay fark edebilir.

Modül 2: Şiddetin Psikolojisi:

Modülün Amacı: Şiddet davranışının arkasındaki psikolojik süreçleri anlamak ve şiddeti yalnızca “öfke problemi” olarak değerlendirmemek.

İçerik:

Şiddet davranışının psikolojik boyutu

Güç ve kontrol ihtiyacı

Öfke ve dürtü kontrolü

Kıskançlık ve sahiplenme

Güvensizlik ve bağımlılık

Empati eksikliği

Sorumluluğu başkasına yükleme

Şiddeti haklı gösteren düşünceler

Öğrenilmiş şiddet davranışı

Uygulama:

“Beni öfkelendirdi, ben de vurdum.”, “Eşim benim sözümü dinlemeliydi.” gibi ifadeler üzerinden düşünce-davranış ilişkisi incelenir.

Beklenen Kazanımlar:

Katılımcılar şiddetin gerekçelerini şiddeti meşrulaştıran bahanelerden ayırabilir ve şiddet uygulayan kişinin sorumluluğunu doğru şekilde değerlendirebilir.

Modül 3: Şiddet Döngüsü ve Risk İşaretleri:

Modülün Amacı: Şiddetin nasıl geliştiğini ve tekrarlandığını anlamak; riskli durumları erken fark edebilmek.

İçerik:

Şiddet döngüsü

Gerilim birikimi

Şiddet olayı

Pişmanlık ve barışma dönemi

Döngünün tekrar etmesi

Tehdit ve korkutma

Aşırı kıskançlık

Telefon ve sosyal medya kontrolü

Ekonomik kontrol

Sosyal çevreden uzaklaştırma

Takip ve ısrarlı iletişim

Şiddetin giderek ağırlaşması

Uygulama:

Örnek bir aile vakası üzerinden risk işaretleri belirlenir. Katılımcılardan “Bu olayda hangi davranışlar tehlike işaretidir?” sorusuna cevap vermeleri istenir.

Beklenen Kazanımlar:

Katılımcılar yüksek risk göstergelerini daha erken fark eder ve gerekli durumlarda profesyonel destek mekanizmalarına yönlendirme yapabilir.

Modül 4: Travma ve Mağdur Psikolojisi:

Modülün Amacı: Şiddete maruz kalan kadınların yaşayabileceği psikolojik tepkileri anlamak ve mağdurla iletişim sırasında suçlayıcı veya zarar verici yaklaşımlardan kaçınmak.

İçerik:

Travmanın psikolojik etkileri

Korku ve kaygı

Depresif belirtiler

Güven kaybı

Özsaygının azalması

Suçluluk ve utanç

Travma sonrası stres belirtileri

Öğrenilmiş çaresizlik

Sosyal izolasyon

Yardım istemekte zorlanma

Şiddet ilişkisinden ayrılmanın neden zor olabileceği

Uygulama:

“Sen neden daha önce ayrılmadın?” gibi suçlayıcı ifadeler ile “Şu anda güvende misin, sana nasıl destek olabiliriz?” gibi destekleyici ifadeler karşılaştırılır.

Beklenen Kazanımlar:

Katılımcılar mağdurun davranışlarını yargılamadan dinleyebilir ve travma yaşamış bireylerle daha güvenli iletişim kurabilir.

Modül 5: Erkeklik, Güç ve Kontrol:

Modülün Amacı: Toplumsal erkeklik algılarının şiddet davranışıyla ilişkisini değerlendirmek ve sağlıklı erkeklik anlayışını desteklemek.

İçerik:

Toplumsal cinsiyet rolleri

Geleneksel erkeklik algıları

Güç ve otorite anlayışı

“Erkek aileyi yönetir” düşüncesi

Sahiplenme ve kontrol davranışları

Kıskançlığın sevgi olarak görülmesi

Erkeklerin duygularını ifade etmesinin önemi

Sorumluluk sahibi erkeklik

Saygı, adalet ve eşitlik

Uygulama:

Katılımcılardan “İyi bir erkek nasıl davranmalıdır?” sorusuna cevap vermeleri istenir. Daha sonra güç ve kontrol temelli erkeklik ile sorumluluk ve saygı temelli erkeklik karşılaştırılır.

Beklenen Kazanımlar:

Katılımcılar erkeklik ile şiddet arasındaki yanlış bağlantıları sorgulayabilir ve erkeklerin şiddetin önlenmesindeki sorumluluğunu daha güçlü biçimde ifade edebilir.

Modül 6: Öfke ve Çatışma Yönetimi:

Modülün Amacı: Öfkenin doğal bir duygu olduğunu ancak şiddetin kabul edilebilir bir öfke ifade biçimi olmadığını öğretmek.

İçerik:

Öfke nedir?

Öfkenin bedensel ve psikolojik belirtileri

Öfkeyi tetikleyen düşünceler

Öfke ile şiddet arasındaki fark

Dürtü kontrolü

Çatışma çözme yöntemleri

İletişimde mola verme

Hakaret ve tehditten kaçınma

Sorun çözme ve müzakere

Uygulama:

Gerilimli bir aile tartışması senaryosu üzerinden katılımcılardan şiddete başvurmadan sorunu çözebilecek alternatif davranışlar geliştirmeleri istenir.

Beklenen Kazanımlar:

Katılımcılar öfke anındaki riskli davranışları fark edebilir ve çatışmaların şiddete dönüşmesini önleyebilecek iletişim yöntemlerini öğrenir.

Modül 7: Empati ve Aktif Dinleme:

Modülün Amacı: Dinî liderlerin şiddet konusunda yardım isteyen kişilerle güvenli, saygılı ve empatik iletişim kurma becerilerini geliştirmek.

İçerik:

Empati nedir?

Aktif dinleme

Açık uçlu sorular

Yargılamadan dinleme

Duyguları fark etme

Güven veren iletişim

Gizlilik ve sınırlar

Mağdurun kararlarına saygı

Suçlayıcı ve küçümseyici ifadelerden kaçınma

Uygulama:

Bir katılımcı dinî lider, bir katılımcı yardım isteyen kadın, bir katılımcı ise gözlemci rolünü üstlenir. Görüşme sonrasında iletişim biçimi değerlendirilir.

Beklenen Kazanımlar:

Katılımcılar etkili dinleme ve empatik iletişim becerilerini kullanabilir; mağdurun kendisini güvende ve anlaşılmış hissetmesine katkı sağlayabilir.

Modül 8: Cinsel Şiddet ve Rıza:

Modülün Amacı: Cinsel şiddetin tanınmasını, rıza kavramının doğru anlaşılmasını ve cinsel şiddet mağdurlarına yönelik suçlayıcı yaklaşımların önlenmesini sağlamak.

İçerik:

Cinsel şiddetin tanımı

Rıza kavramı

Rızanın özgür iradeye dayanması

Baskı ve tehdit altında verilen rızanın sorunları

Evlilik ve rıza ilişkisi

Cinsel zorlamanın psikolojik etkileri

Utanç ve suçluluk

Mağduru suçlamanın zararları

Güvenli yönlendirme ve profesyonel destek

Uygulama:

Katılımcılara farklı ilişki senaryoları verilerek “Bu durumda rıza var mı?” sorusu üzerinden değerlendirme yapılır.

Beklenen Kazanımlar:

Katılımcılar cinsel şiddet ile rıza arasındaki ilişkiyi doğru değerlendirebilir ve cinsel şiddet mağdurlarına yönelik güvenli iletişim kurabilir.

Modül 9: Çocukların Şiddetten Etkilenmesi:

Modülün Amacı: Aile içi şiddetin çocukların psikolojik ve sosyal gelişimi üzerindeki etkilerini anlamak ve çocukların korunmasının önemini vurgulamak.

İçerik:

Çocukların aile içi şiddete tanık olması

Korku ve kaygı

Davranış değişiklikleri

Okul başarısında düşüş

İçe kapanma veya saldırgan davranışlar

Güven duygusunun zedelenmesi

Şiddetin öğrenilmesi ve kuşaklar arası aktarımı

Çocukların güvenliğinin önceliklendirilmesi

Çocuklarla iletişimde dikkat edilmesi gerekenler

Uygulama:

“Çocuk sürekli kavga eden bir ailede yaşıyor ve okulda davranışları değişiyor.” senaryosu üzerinden çocuk üzerindeki olası etkiler değerlendirilir.

Beklenen Kazanımlar:

Katılımcılar çocukların şiddetten doğrudan veya dolaylı biçimde etkilenebileceğini fark eder ve çocukların güvenliği konusunda daha duyarlı davranır.

Modül 10: Dinî Liderin İletişim ve Yönlendirme Rolü:

Modülün Amacı: Dinî liderlerin şiddet durumlarında kendi rollerinin sınırlarını bilmesini ve ihtiyaç halinde kişileri doğru profesyonel destek mekanizmalarına yönlendirmesini sağlamak.

İçerik

Dinî liderin güven ve danışmanlık rolü

İlk temas noktası olarak dinî lider

Güvenli iletişim

Mağduru dinleme

Risk değerlendirmesi

Profesyonel destek ihtiyacını fark etme

Psikolog ve sosyal hizmet uzmanına yönlendirme

Sağlık, kolluk ve sosyal hizmet mekanizmaları

112, ALO 183 ve ŞÖNİM gibi destek mekanizmaları

Dinî rehberlik ile psikolojik danışmanlık arasındaki sınırlar

Zorla barıştırma veya yüzleştirmeden kaçınma

Uygulama:

Bir kadın dinî lidere şiddet gördüğünü söylediğinde izlenmesi gereken güvenli yaklaşım adım adım değerlendirilir.

Beklenen Kazanımlar:

Katılımcılar hangi durumda dinî rehberlik sağlayabileceklerini, hangi durumda ise profesyonel destek ve ilgili kurumlara yönlendirme yapılması gerektiğini ayırt edebilir.

Modül 11: Kriz Durumlarında Doğru Yaklaşım

Modülün Amacı: Acil veya yüksek riskli şiddet durumlarında dinî liderlerin güvenliği önceleyen doğru iletişim ve yönlendirme yaklaşımını öğrenmelerini sağlamak.

İçerik:

Kriz nedir?

Acil risk belirtileri

Ölüm veya ağır yaralama tehdidi

Takip ve ısrarlı tehdit

Çocukların risk altında olması

Acil güvenlik ihtiyacı

Kriz sırasında sakin iletişim

Mağdurun güvenliğini önceliklendirme

Riskli durumlarda yalnız müdahale etmeme

Gerekli kurumlara yönlendirme

Acil durumlarda 112 ve ilgili destek mekanizmalarının kullanılması

Uygulama:

Katılımcılara yüksek riskli bir vaka sunulur. “İlk olarak ne yapılmalı?”, “Kim aranmalı?”, “Hangi davranışlardan kaçınılmalı?” soruları üzerinden grup çalışması yapılır.

Beklenen Kazanımlar:

Katılımcılar kriz durumlarında güvenliği önceliklendirebilir, riskli durumları fark edebilir ve uygun profesyonel yardım mekanizmalarını harekete geçirebilir.

Modül 12: Şiddetin Önlenmesinde Erkeklerin Rolü:

Modülün Amacı: Erkeklerin yalnızca şiddet uygulayan kişiler veya şiddetin hedefi olarak değil, aynı zamanda şiddetin önlenmesinde aktif sorumluluk üstlenebilecek bireyler olarak ele alınmasını sağlamak.

İçerik:

Erkeklerin şiddetin önlenmesindeki sorumluluğu

Şiddeti görmezden gelmeme

Şiddeti meşrulaştıran söylemlere karşı durma

Sağlıklı erkeklik

Eşitlik ve karşılıklı saygı

Duyguları sağlıklı ifade etme

Çatışmaları şiddetsiz çözme

Çevredeki erkeklerle iletişim

Genç erkeklere rol model olma

Dinî liderlerin toplumsal dönüşümdeki rolü

Toplumda şiddetsiz iletişim kültürünün geliştirilmesi

Uygulama:

Katılımcılardan kendi çevrelerinde şiddetin önlenmesine yönelik gerçekleştirebilecekleri üç somut davranışı belirlemeleri istenir.

Beklenen Kazanımlar:

Katılımcılar şiddetin önlenmesinde erkeklerin aktif sorumluluk üstlenebileceğini kavrar ve kendi çevrelerinde uygulanabilir önleyici davranışlar geliştirebilir.

Modüllerin Genel Değerlendirmesi:

Bu 12 modül birlikte ele alındığında eğitim programı yalnızca kadına yönelik şiddetin tanınmasına değil, aynı zamanda şiddetin psikolojik, sosyal, kültürel ve iletişimsel boyutlarının anlaşılmasına yönelik bütüncül bir yapı oluşturmaktadır.

Programın temel yaklaşımı, dinî liderleri psikolog veya sosyal hizmet uzmanı olarak yetiştirmek değildir. Amaç; dinî liderlerin şiddeti daha erken fark edebilmesi, mağdurla güvenli ve empatik iletişim kurabilmesi, riskli durumları tanıyabilmesi, şiddeti meşrulaştıran söylemlerden kaçınabilmesi ve gerektiğinde kişileri doğru profesyonel destek mekanizmalarına yönlendirebilmesidir.

Eğitim sonunda katılımcıların özellikle şu dört temel beceriyi kazanması hedeflenmektedir:

Şiddeti fark etmek

Mağduru güvenli ve empatik biçimde dinlemek

Riskli durumlarda doğru yaklaşımı göstermek

Kişiyi uygun profesyonel destek mekanizmasına yönlendirmek

Böylece dinî liderlerin toplum içerisindeki güven ilişkilerinden yararlanılarak kadına yönelik şiddetin önlenmesine yönelik daha güçlü bir toplumsal farkındalık ve erken müdahale mekanizmasının oluşturulması hedeflenmektedir.

1. ARAŞTIRMA METODOLOJİSİ

13.1. Araştırmanın Modeli:

Bu araştırmada, kadına yönelik şiddetin psikolojik, sosyal, kültürel ve dinî boyutlarını ortaya koymak amacıyla karma araştırma modeli kullanılacaktır. Araştırmada nicel ve nitel araştırma yöntemlerinden birlikte yararlanılacaktır.

Nicel araştırma bölümünde anket yöntemi kullanılacak ve katılımcıların kadına yönelik şiddet, toplumsal cinsiyet, erkeklik, aile ilişkileri ve dinî liderlerin rolü hakkındaki görüşleri belirlenmeye çalışılacaktır.

Nitel araştırma bölümünde ise derinlemesine görüşme, odak grup görüşmesi ve vaka analizi yöntemlerinden yararlanılacaktır. Böylece yalnızca sayısal verilerin değil, katılımcıların düşüncelerinin, deneyimlerinin ve konuya ilişkin değerlendirmelerinin de ortaya çıkarılması amaçlanmaktadır.

Bu model sayesinde araştırma konusu farklı yönleriyle ele alınacak ve elde edilen bulgular birlikte değerlendirilecektir.

13.2. Araştırma Evreni:

Araştırmanın evrenini, Türkiye’de kadına yönelik şiddet konusunda görüş ve deneyimleri araştırma konusu açısından önemli olan bireyler ve gruplar oluşturmaktadır.

Araştırmanın temel hedef grubunu erkek dinî liderler ve din görevlileri oluşturmaktadır. Bunun yanında konuya ilişkin farklı bakış açılarını ortaya koymak amacıyla psikologlar, sosyal hizmet uzmanları, akademisyenler ve ilgili kurumlarda görev yapan uzmanlardan da görüş alınabilir.

Araştırmanın uygulanacağı bölge ve katılımcı sayısı, projenin uygulama süreci ve araştırmanın imkânları doğrultusunda belirlenebilir.

13.3. Örneklem:

Araştırmanın örneklemi, araştırma evreni içerisinden belirlenen ve araştırmaya gönüllü olarak katılan kişilerden oluşacaktır.

Örneklem seçiminde araştırmanın amacı dikkate alınacaktır. Özellikle erkek dinî liderler ve din görevlilerinin araştırmada önemli bir grup olarak temsil edilmesine dikkat edilecektir.

Araştırmanın nitel bölümünde ise konu hakkında bilgi ve deneyimi bulunan kişiler arasından amaçlı örnekleme yöntemi kullanılabilir. Böylece araştırma açısından anlamlı ve farklı bakış açılarını yansıtabilecek katılımcılara ulaşılması hedeflenmektedir.

Örneklem sayısı, araştırmanın uygulanacağı grup, ulaşılabilir katılımcı sayısı ve araştırmanın zaman ve kaynakları dikkate alınarak belirlenecektir.

13.4. Araştırma Grupları:

Araştırmada farklı gruplardan veri toplanması planlanmaktadır. Temel araştırma grupları şunlardır:

Erkek dinî liderler ve din görevlileri

Dinî danışmanlık ve rehberlik alanında görev yapan kişiler

Psikologlar

Sosyal hizmet uzmanları

Akademisyenler ve konu uzmanları

Uygun görülmesi halinde diğer ilgili paydaşlar

Araştırma gruplarının oluşturulmasındaki temel amaç, kadına yönelik şiddet konusunun farklı bakış açılarıyla değerlendirilmesidir.

Özellikle dinî liderlerin konuya ilişkin bilgi düzeyleri, yaklaşımları, karşılaştıkları sorunlar ve yönlendirme ihtiyaçları araştırmanın önemli konularından birini oluşturacaktır.

13.5. Veri Toplama Araçları:

Araştırmada farklı veri toplama araçlarından yararlanılacaktır. Kullanılacak temel araçlar şunlardır:

Anket formu

Derinlemesine görüşme formu

Odak grup görüşmesi formu

Vaka analiz formları

Eğitim öncesi ve sonrası değerlendirme formları

Hazırlanan veri toplama araçlarında katılımcıların kişisel bilgilerinin gereksiz şekilde alınmasından kaçınılacaktır.

Sorular araştırmanın amacı doğrultusunda hazırlanacak ve mümkün olduğunca açık, anlaşılır ve yönlendirmeyen bir dil kullanılacaktır.

13.6. Anket Yöntemi:

Anket yöntemi, araştırmaya katılan kişilerin kadına yönelik şiddet konusundaki bilgi, tutum, düşünce ve değerlendirmelerini belirlemek amacıyla kullanılacaktır.

Ankette aşağıdaki konulara ilişkin sorulara yer verilebilir:

Kadına yönelik şiddet hakkındaki bilgi düzeyi

Şiddetin farklı biçimlerini tanıma

Toplumsal cinsiyet ve erkeklik algısı

Aile içi iletişim

Şiddeti meşrulaştıran düşünceler

Kadına yönelik şiddetin nedenleri

Dinî liderlerin toplumdaki rolü

Mağdura yaklaşım

Şiddet durumunda yönlendirme bilgisi

Psikolojik ve sosyal destek mekanizmaları

Anket sonuçları sayısal olarak değerlendirilecek ve katılımcıların genel eğilimleri ortaya konulacaktır.

Eğitim programının etkisini değerlendirmek amacıyla eğitim öncesinde ve sonrasında benzer ölçme araçlarının kullanılması da planlanabilir. Böylece katılımcıların bilgi ve farkındalık düzeylerinde meydana gelen değişim değerlendirilebilir.

13.7. Derinlemesine Görüşme:

Derinlemesine görüşme yöntemi, katılımcıların konu hakkındaki düşüncelerini daha ayrıntılı biçimde ortaya çıkarmak amacıyla kullanılacaktır.

Görüşmeler özellikle dinî liderler, psikologlar, sosyal hizmet uzmanları ve konu uzmanlarıyla gerçekleştirilebilir.

Görüşmelerde şu konular ele alınabilir:

Dinî liderlerin aile sorunlarıyla karşılaşma deneyimleri

Kadına yönelik şiddet konusunda karşılaşılan durumlar

Mağdurların yardım arama davranışları

Erkeklerin şiddet konusundaki yaklaşımları

Dinî söylemlerin davranışlar üzerindeki etkisi

Dinî liderlerin karşılaştığı güçlükler

Profesyonel destek mekanizmalarına yönlendirme ihtiyacı

Dinî liderlere yönelik eğitim ihtiyaçları

Görüşmeler katılımcının izni doğrultusunda kayıt altına alınabilir. Katılımcının kayıt yapılmasını istememesi halinde görüşme yazılı notlarla yürütülebilir.

13.8. Odak Grup Görüşmesi:

Odak grup görüşmesi, benzer özelliklere sahip katılımcıların belirli bir konu hakkında birlikte görüşlerini paylaşmalarını sağlayan bir nitel araştırma yöntemidir.

Bu yöntemde küçük gruplar oluşturularak katılımcılara belirli sorular yöneltilir. Katılımcıların birbirlerinin görüşlerinden hareketle yeni değerlendirmeler yapması sağlanır.

Odak grup görüşmelerinde aşağıdaki konular ele alınabilir:

Kadına yönelik şiddetin toplumdaki algısı

Erkeklik ve güç anlayışı

Aile içi iletişim

Dinî liderlerin şiddetin önlenmesindeki rolü

Şiddetin normalleştirilmesine neden olan düşünceler

Mağdurların yardım aramasının önündeki engeller

Erkeklerin şiddetin önlenmesindeki sorumluluğu

Odak grup çalışmasında katılımcıların birbirlerine saygılı davranması ve farklı görüşlerin özgürce ifade edilebilmesi sağlanacaktır.

13.9. Vaka Analizi:

Vaka analizi yönteminde, kadına yönelik şiddet konusunda hazırlanmış örnek olaylar üzerinden değerlendirme yapılacaktır.

Vakalarda fiziksel şiddet, psikolojik şiddet, ekonomik kontrol, kıskançlık, tehdit, sosyal izolasyon veya cinsel şiddet gibi farklı durumlara yer verilebilir.

Katılımcılardan her vaka için şu sorulara cevap vermeleri istenebilir:

Bu olayda şiddet var mıdır?

Şiddetin hangi türleri görülmektedir?

Risk işaretleri nelerdir?

Mağdurun psikolojik durumu nasıl etkilenebilir?

Dinî lider bu durumda nasıl iletişim kurmalıdır?

Hangi davranışlardan kaçınılmalıdır?

Profesyonel destek gerekli midir?

Hangi kurum veya uzmana yönlendirme yapılmalıdır?

Vaka analizleri, özellikle eğitim programının uygulamalı bölümünde kullanılacaktır. Böylece katılımcıların teorik bilgileri gerçek yaşam durumlarına uygulama becerileri değerlendirilecektir.

13.10. Etik İlkeler:

Araştırmanın bütün aşamalarında bilimsel araştırma etiğine uygun hareket edilecektir.

Katılımcılara araştırmanın amacı ve kapsamı açık bir şekilde anlatılacaktır. Katılım gönüllülük esasına dayanacaktır. Katılımcılar istedikleri zaman araştırmadan ayrılabileceklerdir.

Katılımcılara baskı yapılmayacak ve cevap vermek istemedikleri soruları cevaplamaları istenmeyecektir.

Özellikle şiddet ve travma gibi hassas konuların ele alınması sırasında katılımcıların psikolojik olarak zorlanmamasına dikkat edilecektir.

Araştırmada elde edilen bilgiler yalnızca araştırmanın amacı doğrultusunda kullanılacaktır.

Araştırma sırasında herhangi bir kişinin güvenliğinin risk altında olduğunun anlaşılması halinde, araştırmanın etik ve hukuki sınırları içerisinde gerekli profesyonel destek mekanizmalarının değerlendirilmesi önem taşıyacaktır.

13.11. Gizlilik ve Kişisel Verilerin Korunması:

Araştırmada katılımcıların kişisel bilgilerinin korunmasına özel önem verilecektir.

Katılımcıların isimleri, telefon numaraları, adresleri veya kimliklerini doğrudan ortaya çıkarabilecek bilgiler araştırma sonuçlarında paylaşılmayacaktır.

Toplanan veriler yalnızca araştırmanın amacı doğrultusunda kullanılacak ve yetkisiz kişilerle paylaşılmayacaktır. Dijital veriler güvenli ortamlarda saklanacak, basılı belgeler ise yetkisiz kişilerin erişemeyeceği şekilde muhafaza edilecektir.

Katılımcılardan gereksiz kişisel veri toplanmayacaktır. Özellikle şiddet yaşamış kişilerin özel hayatına ilişkin bilgilerin korunmasına azami dikkat gösterilecektir.

Araştırma sürecinde 6698 sayılı Kişisel Verilerin Korunması Kanunu (KVKK) ve ilgili etik kurallara uygun hareket edilecektir.

Araştırma sonuçları yayımlanırken kişilerin kimliğini ortaya çıkarabilecek ayrıntılardan kaçınılacaktır. Böylece katılımcıların mahremiyeti, güvenliği ve kişisel hakları korunacaktır.

Genel Değerlendirme:

Bu araştırma yöntemi sayesinde kadına yönelik şiddet konusu yalnızca sayısal veriler üzerinden değil, katılımcıların görüşleri, deneyimleri ve değerlendirmeleri üzerinden de incelenecektir. Anket yöntemi genel eğilimleri ortaya koyarken, derinlemesine görüşmeler ve odak grup çalışmaları konunun daha ayrıntılı anlaşılmasını sağlayacaktır. Vaka analizleri ise elde edilen bilgilerin gerçek yaşam durumlarına uygulanmasına yardımcı olacaktır.

Bu yöntemlerin birlikte kullanılması, özellikle erkek dinî liderlerin kadına yönelik şiddet konusundaki bilgi, tutum, farkındalık ve yönlendirme becerilerinin daha kapsamlı biçimde değerlendirilmesine katkı sağlayacaktır.

1. DİNÎ LİDERLERLE SAHA ARAŞTIRMASI

14.1. Dinî Liderlerin Şiddet Konusundaki Bilgi Düzeyi:

Araştırmada dinî liderlerin kadına yönelik şiddetin ne olduğu, hangi davranışların şiddet sayıldığı ve şiddetin fiziksel, psikolojik, ekonomik ve cinsel boyutları konusundaki bilgi düzeyleri incelenecektir.

14.2. Şiddet Belirtilerini Tanıma Düzeyi:

Dinî liderlerin şiddet meydana gelmeden önce ortaya çıkabilecek tehdit, aşırı kıskançlık, kontrol etme, aşağılama, ekonomik kısıtlama ve sosyal çevreden uzaklaştırma gibi belirtileri ne ölçüde tanıyabildikleri değerlendirilecektir.

14.3. Psikolojik Bilgi Düzeyi:

Araştırmada dinî liderlerin şiddetin mağdur üzerindeki korku, kaygı, travma, özgüven kaybı, suçluluk ve sosyal izolasyon gibi psikolojik etkileri hakkındaki bilgi düzeyleri ele alınacaktır.

14.4. Mağdurla İletişim Konusunda Yeterlilik:

Dinî liderlerin şiddete maruz kalan kadınları dinleme, empati kurma, güven verme ve mağduru suçlamadan iletişim kurma konusundaki yeterlilikleri değerlendirilecektir. Özellikle mağdura “Neden ayrılmadın?” gibi suçlayıcı ifadeler kullanmak yerine destekleyici iletişim kurabilme becerileri ele alınacaktır.

14.5. Şiddet Uygulayan Erkeklerle İletişim Yeterliliği:

Dinî liderlerin şiddet uygulayan erkeklerle konuşurken şiddeti normalleştirmeden, davranışın sorumluluğunu kişiye hatırlatarak ve çatışmayı artırmadan iletişim kurabilme yeterlilikleri incelenecektir.

14.6. Yönlendirme Konusundaki Bilgi Düzeyi:

Dinî liderlerin şiddet vakalarında hangi durumlarda psikolog, sosyal hizmet uzmanı, sağlık kuruluşları, kolluk veya ilgili destek mekanizmalarına yönlendirme yapılması gerektiği konusundaki bilgileri değerlendirilecektir.

14.7. Eğitim İhtiyaçları:

Araştırmada dinî liderlerin hangi konularda daha fazla eğitime ihtiyaç duydukları belirlenecektir. Özellikle travma, mağdurla iletişim, kriz yönetimi, risk değerlendirmesi, cinsel şiddet, çocukların korunması ve doğru yönlendirme konularındaki ihtiyaçlar değerlendirilecektir.

14.8. Dinî Liderlerin Karşılaştığı Güçlükler:

Dinî liderlerin şiddet vakalarıyla karşılaştıklarında yaşadıkları iletişim sorunları, bilgi eksiklikleri, ailelerin müdahaleye karşı dirençleri, gizlilik sorunları ve profesyonel destek mekanizmalarına ulaşmada yaşanan güçlükler araştırılacaktır.

14.9. Dinî Liderlerin Çözüm Önerileri:

Dinî liderlerin kadına yönelik şiddetin önlenmesi konusunda kendi deneyimlerine dayanarak geliştirdikleri çözüm önerileri alınacaktır. Eğitim, aile iletişimi, erkeklerin bilinçlendirilmesi, dinî söylemlerin doğru kullanılması, kurumlar arası iş birliği ve profesyonel destek mekanizmalarının güçlendirilmesine yönelik öneriler değerlendirilecektir.

15. HAZIRLAYAN EKİP:

Eğitmen Orhan Şen

Psikolog Merve Karasu

Araştırmacı Sevda Taştan

Proje Koordinatörü Huriye Kaçmaz

Proje Asistanı Emine Kılıç

Ğitmen Orhan Şen

Psikolog Merve Karasu

Araştırmacı Sevda Taştan

Proje Koordinatörü Huriye Kaçmaz

Proje Asistanı Emine Kılıç